Między VIII i XIV w. astronomia rozwijała się bujnie w krajach islamu: na Bliskim Wschodzie, w Afryce Północnej i w mauretańskiej Hiszpanii. Zadecydowały o tym dwa czynniki: geograficzna bliskość tych obszarów w stosunku do światowych ośrodków nauki starożytnej, gdzie przechowywano teksty naukowe, oraz praktyki religii islamu, które stawiały przed astronomią wiele zadań, dotyczących rachuby czasu (kalendarz księżycowy, wymóg pięciokrotnego odmawiania modlitwy w ciągu dnia) i wyznaczania kierunku ku Mekce w dowolnym miejscu na Ziemi.

W IX w. większość greckich traktatów naukowych, w tym "Almagest" Ptolemeusza, została już przełożona na arabski. Poprzez Hiszpanię dzieła te - z powstałymi równolegle z tłumaczeniami komentarzami, kompilacjami i streszczeniami - trafiały do Europy Zachodniej. W taki na przykład sposób najważniejsze idee geocentrycznego modelu Ptolemeusza zostały rozpropagowane przez "Elementy" bagdadzkiego astronoma Ahmeda al-Farghaniego (IX w.). Dzieło to przełożył w Toledo na łacinę w pierwszej połowie XII w. Jan z Sewilli, a kilkadziesiąt lat później, po raz drugi, Gerard z Cremony, który był także tłumaczem "Almagestu".

Uczeni islamu wnieśli duży wkład w rozwój astronomii sferycznej (rozwiązywanie trójkątów na sferze), co odzwierciedla terminologia przejęta z języka arabskiego: zenit, nadir, azymut. Świadectwem zainteresowania uczonych islamu katalogiem 1022 gwiazd z "Almagestu" jest jego krytyczna rewizja, opracowana w X w. przez Abd al-Rahmana al-Sufiego (903-986). Wraz z rozprzestrzenianiem się w Europie arabskiej wersji astrolabium płaskiego - przyrządu służącego do rozwiązywania zadań astronomii sferycznej, będącego jednocześnie miniaturową mapą nieba - upowszechniały się arabskie nazwy najjaśniejszych gwiazd. W krajach islamu funkcjonowały również duże obserwatoria astronomiczne, wyposażone w instrumenty i mające liczny personel; do najbardziej znanych zalicza się obserwatorium w Maradze.

Astronomowie islamu próbowali wyznaczyć dokładniejsze parametry orbit w systemie Ptolemeusza i konstruować lepsze fizyczne modele Wszechświata. Thabit ben Qurra (IX w.), pragnąc wyjaśnić rozbieżność między obserwowaną wartością precesji a błędną wartością, podaną przez Ptolemeusza, opracował nową teorię tego zjawiska. Muhammad al-Battani (ok. 854-929) na podstawie własnych obserwacji poprawił wiele parametrów modelu geocentrycznego (m.in. orbitę Słońca). Jego "Zij", czyli "Tablice astronomiczne", zostały w XII w. przełożone na łacinę i były wykorzystywane przez astronomów europejskich. Wielką popularnością cieszyły się "Tablice toledańskie" mauretańskiego astronoma al-Zarqaliego (Arzachela; XI w.), które szybko zostały przetłumaczone na łacinę.

Interesujące były próby usunięcia z modelu Ptolemeusza ekwantu, który przeszkadzał w konstrukcji systemu realnych sfer unoszących planety i nie pasował do filozoficznej koncepcji doskonałego ruchu jednostajnego. Wśród autorów najważniejszych prac, które zawierały krytykę tego mechanizmu w systemie Ptolemeusza i przedstawiały rozwiązania zastępcze, należy wymienić: Ibn al-Haithama (Alhazena; 965-ok. 1040) z Kairu, Ibn Ruszda (Awerroesa; 1126-1198) z mauretańskiej Andaluzji, Ibn Ishaka al-Bitrudżiego (XII w.), również Andaluzyjczyka, Nasira al.-Din al-Tusiego (XII w.) z Maragi i Ibn al-Shatira (XIV w.) z Damaszku.

Jarosław Włodarczyk