Astronomia
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Astronomia > Galaktyki  
  Tematy
- Historia astronomii
- Narzędzia i metody astronomii
- Astronomia sferyczna i praktyczna
- Badania kosmiczne
- Układ Słoneczny
- Słońce
- Galaktyki
- Typy i klasyfikacja galaktyk
- Promieniowanie galaktyk normalnych
- Powstanie i ewolucja galaktyk
- Ciemna materia w galaktykach
- Galaktyki aktywne
- Radioźródła pozagalaktyczne
- Galaktyki Seyferta
- Kwazary
- Lacertydy
- Aktywne jądra galaktyk
- Rozmieszczenie galaktyk
- Układ Lokalny galaktyk
- Grupy galaktyk
- Supergromada Lokalna
- Gromady galaktyk
- Ciemna materia
- Kosmologia
- Gwiazdozbiory całego roku
- Eseje

  Szukacz




Galaktyki aktywne

Około 5-10% galaktyk charakteryzuje się anomalnymi własnościami widmowymi (fotometrycznymi i spektroskopowymi). Wiele z nich wykazuje również charakterystyczne szczegóły budowy morfologicznej. Na określenie tej obszernej kategorii obiektów pozagalaktycznych wprowadzono w latach siedemdziesiątych termin "galaktyki aktywne". Z ich istnienia jednak zdano sobie sprawę wcześniej - ponad 90 lat temu. Pod pojęciem "aktywności" rozumiemy wszelkie procesy - poza reakcjami termojądrowymi, zachodzącymi we wnętrzach gwiazd - w których produkowane są w galaktyce znaczne ilości energii. Odkrywanie kolejnych typów galaktyk aktywnych dokonywało się na przestrzeni lat przy zastosowaniu różnych metod i technik obserwacyjnych. W pierwszej fazie badań astronomowie zbierali i klasyfikowali materiał faktograficzny. Brak poprawnych modeli aktywnych jąder galaktyk wpłynął na pewien chaos w terminologii; obiekty o podobnych własnościach, ale wyselekcjonowane różnymi metodami, były często traktowane jako odmienne. W efekcie powstało wiele oddzielnych kategorii galaktyk aktywnych, które w świetle współczesnej wiedzy są ze sobą ściśle powiązane.

W tych wszystkich przypadkach, kiedy obraz galaktyki na zdjęciu jest na tyle duży, że możemy rozróżnić szczegóły jej budowy, źródło aktywności galaktyki znajduje się w jej centrum. Świadczy o tym wygląd zewnętrzny galaktyki aktywnej: jej środek jest nieproporcjonalnie jasny w stosunku do obszarów zewnętrznych. Aby to podkreślić, region ten jest obecnie określany mianem aktywnego jądra galaktyki. Obecność jasnego, pozornie punktowego jądra stanowi jednak na ogół niedoskonałe kryterium aktywności galaktyki. Poziom aktywności jąder jest bardzo różny. W skrajnych wypadkach jasność jądra przekracza tysiące razy jasność dużej galaktyki; niemniej może też stanowić drobny ułamek tej jasności. W tym drugim przypadku łatwo przeoczyć istnienie aktywnego jądra bez odwoływania się do metod spektroskopowych. Jeżeli natomiast aktywne jądro przewyższa znacznie swą jasnością całą galaktykę macierzystą, jej obraz na fotografii zostanie zdominowany światłem jądra i - zamiast galaktyki z jasnym jądrem - zostanie zarejestrowany obiekt punktowy: gwiazdopodobny, tzn. nieodróżnialny od gwiazdy. Do tej grupy galaktyk aktywnych należą kwazary.

Aktywne jądra galaktyk są bardziej niebieskie niż galaktyki. Ułatwia to ich poszukiwanie metodami fotometrycznymi. W praktyce wykonuje się fotografię wybranego fragmentu nieba w dwu barwach (np. niebieskiej i żółtej). Obiekt niebieski okaże się jaśniejszy w barwie niebieskiej niż żółtej i odwrotnie - obiekt żółty będzie słabiej widoczny na zdjęciu wykonanym z filtrem niebieskim. W ten sposób galaktyki aktywne można wyłuskać z całej populacji galaktyk. Niektóre typy gwiazd (przede wszystkim białe karły) mają barwy podobne do aktywnych jąder, co utrudnia rozdzielenie tych dwóch klas obiektów.

Procesy odpowiedzialne za aktywność galaktyk niemal zawsze prowadzą do powstania silnych emisyjnych linii widmowych. W widmach galaktyk normalnych linie emisyjne są rzadkością i nigdy nie osiągają dużego natężenia. Tym samym obserwacje spektroskopowe stanowią niezwykle dogodną metodę selekcji niemal wszystkich typów galaktyk aktywnych. Jest ona skuteczna również w przypadku słabej aktywności jądra, gdy emisję ciągłą (tzw. kontinuum) zagłusza promieniowanie gwiazd. Wówczas jedynie obecność linii emisyjnych zdradza zachodzenie procesów nietermicznych w jądrze galaktyki.

Aktywne jądra są zazwyczaj silnymi źródłami promieniowania w szerokim zakresie widma elektromagnetycznego: od fal radiowych do promieniowania rentgenowskiego i gamma. W całym tym przedziale obserwujemy ogromną rozmaitość kształtów widm. Obserwacje wykonane w pewnej dziedzinie widma dostarczają informacji o obiektach, które promieniują szczególnie intensywnie w tym zakresie długości fal. Wobec tego aktywne jądra zaobserwowane np. za pomocą radioteleskopów są na ogół stosunkowo silnymi źródłami tego promieniowania i noszą nazwę radioźródeł, radiogalaktyk, czy radiokwazarów. Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku źródeł podczerwonych, rentgenowskich itp.

W odróżnieniu od galaktyk normalnych, obiekty aktywne nierzadko wykazują zmiany blasku. Skala czasowa tych zmian jest bardzo różna: od dziesiątek minut do wielu lat (górne ograniczenie wynika ze skończonego czasu prowadzenia obserwacji astronomicznych przez człowieka). W zakresie radiowym i częściowo również w pozostałych dziedzinach widma elektromagnetycznego emisja aktywnych jąder ma charakter nietermiczny; często promieniowanie to jest spolaryzowane.

Andrzej M. Sołtan

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach