Astronomia
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Astronomia > Eseje  
  Tematy
- Historia astronomii
- Narzędzia i metody astronomii
- Astronomia sferyczna i praktyczna
- Badania kosmiczne
- Układ Słoneczny
- Słońce
- Galaktyki
- Kosmologia
- Gwiazdozbiory całego roku
- Eseje

  Szukacz




ZODIAK

<< powrót...
 
 [ 1 ]   [ 2 ]

Zodiak zawędrował nie tylko do Grecji, lecz także nad Nil. Równie wiekowa jak babilońska, cywilizacja starożytnego Egiptu zodiaku nie wymyśliła, ale importowała go z Mezopotamii. Najstarszy ślad zodiaku w kulturze egipskiej pochodzi ze zbudowanej około 200 roku p.n.e. świątyni w Esna, niestety, już nie istniejącej. Zodiak z Esna, mimo że przefiltrowany przez sztukę egipską, był co do znaku - babiloński.

Po Ptolemeuszu niewiele działo się z zodiakiem. Almagest stał się na wiele setek lat Biblią astronomów, o czym najdobitniej świadczy katalog gwiazd w O obrotach Mikołaja Kopernika. Blisko 1400 lat po powstaniu katalogu Ptolemeusza Kopernik dalej opisywał najjaśniejszą gwiazdę Chelarum (Kleszczy, czyli Wagi) jako In extrema austrina Chele duarum lucens (jasną z dwóch na krańcu południowych kleszczy). Ale Kopernik pisał w międzynarodowym języku nauki tamtych czasów - po łacinie - i nie miał problemów z terminologią. Tymczasem już sto lat przed Kopernikiem, w Krakowie, nieznany z nazwiska pisarz głowił się nad spolszczeniem nazw gwiazdozbiorów zodiaku.

Najstarszy polski zodiak odnalazł w rękopiśmiennej kopii Almanachu (tablic astronomicznych) Jakuba ben Machir ibn Tibbon z Montpellier, zachowanej w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej, Jerzy Dobrzycki. Przed epoką książki drukowanej istniała cała społeczność pisarzy, przepisujących na zamówienie potrzebne dzieła. Jeden ze skrybów, mógł to być student krakowskiej uczelni, urozmaicał sobie monotonię kopiowania astronomicznych treści robieniem uwag na marginesach. Wśród tych zapisków znalazło się 11 (bez Bliźniąt) najstarszych znanych nam polskich określeń konstelacji zodiakalnych:

  • Aries - Baran
  • Taurus - Wol
  • Gemini -
  • Cancer - Rac
  • Leo - Lef
  • Virgo - Dyefka
  • Libra - Waga
  • Scorpio - Robak
  • Sagittarius - Strischelecz
  • Capricornus - Cosel
  • Aquarius - Wadro
  • Pisces - Rybi

 
 
   

Mapa nieba północnego. Drzeworyt z Fenomenów Aratosa, wydanych w tłumaczeniu Jana Kochanowskiego w Krakowie w latach 1585-86.

Pełen polski zodiak pojawił się w pięknym przekładzie Fenomenów Aratosa, dokonanym przez Jana Kochanowskiego. Pierwsze wydanie przetłumaczonego poematu, któremu towarzyszył drzeworyt mapy nieba z rysunkami gwiazdozbiorów, ukazało się w Krakowie w latach 1585-86. Drzeworyt zasługuje na nie mniejszą uwagę niż potoczysta poezja Jana z Czarnolasu. Widać bowiem po ubiorach niektórych postaci (Auriga - Woźnica, Cefeus - Cefeusz), jak w warsztacie krakowskiego drzeworytnika tradycja antyczna mieszała się z polskim późnym renesansem. Nawet Panna ubrana jest ze staropolska, wprowadzając swojski akcent w otaczające wszystkie gwiazdozbiory koło, które:

Zodyjakiem [...] Grekowie mianują,
    Bo w nim rózne źwierzęta porządkiem najdują;
W nim Rak i Lew, i Panna, w nim Waga i srogi
    Niedźwiadek, po nim Strzelec i źwierz kozorogi,
Po Kozorożcu Wodnik, potym Ryby wodne,
    Więc Skop, więc Wół uklękły, więc Bliźnięta zgodne.
W tych dwanaście bieg roczny słońce odprawuje,
    A za nim niezliczony rój godzin się snuje.

Dzisiaj nie ma chyba osoby, która by nie wiedziała, że mamy tuzin gwiazdozbiorów zodiakalnych: istnieje przecież 12 starożytnych znaków zodiaku, które wzięły swe nazwy od tych konstelacji! Znacznie mniej osób zdaje sobie sprawę z tego, że za sprawą precesji osi Ziemi w dzisiejszych czasach znaki zodiaku nie pokrywają się z gwiazdozbiorami, którym zawdzięczają swe nazwy. Oznacza to, że Słońce w innym czasie przebywa w danej konstelacji zodiakalnej, w innym zaś - w odpowiadającym jej znaku. Oto różnice:

Droga Słońca przez znaki i gwiazdozbiory zodiaku
Znak
/gwiazdozbiór
 

Baran
Byk
Bliźnięta
Rak
Lew
Panna
Waga
Skorpion
Strzelec
Koziorożec
Wodnik
Ryby

Słońce w znaku
 
 

21 III - 19 IV
20 IV - 20 V
21 V - 21 VI
22 VI - 22 VII
23 VII - 22 VIII
23 VIII - 22 IX
23 IX - 23 X
24 X - 21 XI
22 XI - 21 XII
22 XII - 19 I
20 I - 18 II
19 II - 20 III

Słońce
w granicach
gwiazdozbioru

19 IV - 13 V
14 V - 9 VI
20 VI - 20 VII
21 VII - 9 VIII
10 VIII - 15 IX
16 IX - 30 X
31 X - 22 XI
23 XI - 29 XI
18 XII - 18 I
19 I - 15 II
16 II - 11 III
12 III - 18 IV

Jeśli uważnie przeanalizujemy podane w tabeli daty, przekonamy się, że tylko przez 45 dni w roku Słońce znajduje się w gwiazdozbiorze, z którym w danym dniu wiąże się noszący nazwę gwiazdozbioru znak zodiaku. I jak tu wierzyć w astrologię zodiakalną?

Ale nie koniec na tym. Na przełomie listopada i grudnia Słońce znika zupełnie z pasa zodiaku! 29 listopada świeci jeszcze w Skorpionie, ale dopiero 18 grudnia pojawia się w Strzelcu. Gdzie się w tym czasie podziewa? Otóż najspokojniej w świecie wędruje sobie przez Wężownika, który dość nieoczekiwanie na skutek regulacji granic gwiazdozbiorów stał się trzynastą "konstelacją zodiakalną".

A gdybyśmy chcieli rozszerzyć definicję gwiazdozbiorów zodiakalnych na te wszystkie konstelacje, przez które oprócz Słońca mogą wędrować także planety widoczne gołym okiem oraz Księżyc, do listy znanych już dwunastu gwiazdozbiorów i Wężownika powinniśmy dołączyć: Hydrę, Kruka, Małego Psa, Oriona, Pegaza, Puchar, Sekstans, Tarczę, Węża, Wieloryba i Woźnicę. W sumie 24 "konstelacje zodiakalne"! Uwzględnienie oddalającego się od ekliptyki nawet na 17o Plutona spowodowałoby rozszerzenie tej listy do 41 gwiazdozbiorów, czyli blisko 50% całkowitej ich liczby.

Jarosław Włodarczyk
 
 [ 1 ]   [ 2 ]

<< powrót...

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach