Biblioteka
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Biblioteka > Archeologia, Historia, Kultura antyczna > ARCHEOLOGIA. Teorie, metody, praktyka  



[1]  [2]  [3]  [4]  [5]  [6]  [7]  [8]  [9]  [10] 
Materiały organiczne

O przetrwaniu materiałów organicznych w dużym stopniu decyduje ich warstwa macierzysta oraz klimat (lokalny i regionalny). Niekiedy wpływ na stan zachowania mają katastrofy naturalne, na przykład wybuchy wulkanów; z punktu widzenia archeologa wydarzenia takie trudno więc nazwać katastrofalnymi.

Warstwę macierzystą, jak to widzieliśmy wcześniej, tworzą zazwyczaj jakieś warstwy osadowe lub gleba. Różnią się one pod względem wpływu, jaki wywierają na materiały organiczne. Kreda, na przykład, dobrze zachowuje kości ludzkie i zwierzęce. Kwaśne gleby niszczą kości i drewno w ciągu kilku lat i tam, gdzie niegdyś znajdowały się słupy czy fundamenty chat, pozostają jedynie ostrzegawcze przebarwienia. Takie czarne lub brązowe ślady zachowują się też w glebach piaszczystych, podobnie jak ciemne sylwetki, które niegdyś były szkieletami.

Warstwa macierzysta może jednak w szczególnych warunkach zawierać dodatkowe składniki, takie jak ruda metalu, sól czy ropa naftowa. Miedź będzie sprzyjać zachowaniu szczątków organicznych, prawdopodobnie dzięki temu, że hamuje działania niszczących mikroorganizmów. W pradziejowych kopalniach miedzi w centralnej i południowo-wschodniej Europie zachowało się wiele pozostałości drewna, skór i tkanin. Przetrwały również materiały organiczne stanowiące upakowanie miedzianych sztab z pochodzącego z XIV wieku p.n.e. wraku z Uluburun, u wybrzeży Turcji.

Kopalnie soli, takie jak ta z epoki żelaza w Hallstatt w Austrii, umożliwiły przetrwanie wielu pozostałości organicznych. Niezwykłe efekty dało też połączenie soli i ropy naftowej, umożliwiające zachowanie w Staruni, w Polsce, nosorożca włochatego z nienaruszoną skórą oraz liśćmi i owocami roślin z archaicznej tundry. [Wieś Starunia leży obecnie na terenie Ukrainy, na południowy zachód od miasta Iwano Frankowsk (Stanisławów). W roku 1907 w czasie wydobywania wosku ziemnego znaleziono tam tusze mamuta i nosorożca włochatego, które obecnie przechowywane są w Muzeum Przyrodoznawczym (dawne Muzeum Dzieduszyckich) we Lwowie. W okresie międzywojennym Polska Akademia Umiejętności w Krakowie zdobyła fundusze na dalsze poszukiwania i latem 1929 roku wydobyto jeszcze jedną tuszę nosorożca włochatego, którą przewieziono do Krakowa. Dzięki temu odkryciu możemy dziś podziwiać w Muzeum Przyrodniczym Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN w Krakowie unikalny okaz wielkiego plejstoceńskiego ssaka - przyp. red. wyd. pol.]. Zwierzę zostało przesunięte przez silny prąd wodny do sadzawki nasyconej ropą naftową wymieszaną z solą, co zapobiegło rozkładowi. W tych warunkach bakterie nie mogły działać, natomiast sól wsiąkała w skórę i zakonserwowała ją. Podobne asfaltowe jamy z La Brea w Los Angeles znane są na całym świecie dzięki wydobyciu z nich wielkiej liczby zachowanych w świetnym stanie szkieletów, należących do prehistorycznych zwierząt i ptaków.

Ważną rolę w zachowaniu pozostałości organicznych odgrywa także klimat. W niektórych przypadkach można mówić o klimacie lokalnym jakiegoś środowiska, na przykład jaskini. Jaskinie stanowią szczególne, naturalne miejsca konserwujące, ponieważ ich wnętrza są chronione przed atmosferycznymi wpływami z zewnątrz; w przypadku grot wapiennych alkaliczne środowisko pozwala na zachowanie wszystkiego w świetnym stanie. Jeśli miejsca takie nie zostaną naruszone przez powodzie lub zadeptane przez zwierzęta i ludzi, sprzyjają doskonałemu zachowaniu kości oraz bardzo nietrwałych śladów, takich jak odciski stóp czy włókna roślinne (w dekorowanej jaskini w Lascaux znaleziono krótki kawałek sznura z okresu górnego paleolitu).

Ważny jest klimat występujący na obszarze całego regionu, klimat regionalny. Klimat tropikalny jest najbardziej niszczący z powodu jednoczesnego występowania intensywnych opadów, kwaśnych gleb, wysokiej wilgotności i temperatury, erozji oraz bogatej wegetacji i znacznej aktywności owadów. Lasy tropikalne mogą pochłonąć każdą pozostałość z zadziwiającą szybkością. Korzenie przesuwają kamienne elementy budowlane i rozkruszają całe budowle, podczas gdy gwałtowne opady stopniowo niszczą malowidła i tynki, stolarka zaś ulega całkowitemu rozkładowi. Archeolodzy w południowym Meksyku na przykład stale muszą prowadzić walkę z atakującą dżunglą. Pomiędzy dwoma sezonami wykopaliskowymi na obszarach, które zostały oczyszczone rok wcześniej, może nastąpić przyrost roślinności o ponad 2 metry. Z drugiej strony można spojrzeć na dżunglę jako na pożyteczną barierę powstrzymującą rabusiów przed splądrowaniem jeszcze większej liczby stanowisk niż dotychczas.

Temperatury panujące na większości obszarów Europy i Ameryki Północnej nie są z reguły korzystne dla materiałów organicznych. Są niezbyt wysokie, ale zmienne, co w połączeniu z wahaniami opadów przyspiesza procesy rozkładu. Jednak w pewnych okolicznościach lokalne warunki mogą zneutralizować takie procesy. W rzymskim forcie Vindolanda, w pobliżu Wału Hadriana w północnej Anglii, archeolog Robin Birley znalazł ponad 1500 listów i innych dokumentów, pisanych atramentem na cieniutkich brzozowych i olchowych tabliczkach. Fragmenty te, datowane mniej więcej na rok 100 n.e., przetrwały dzięki szczególnym warunkom chemicznym w glebie. Glina sprasowana między warstwami stanowiska uniemożliwiła dostęp niszczącego tlenu, zaś substancje chemiczne pochodzące z orlicy (gatunku dużej paproci), kości i innych pozostałości skutecznie wyjałowiły całą ziemię w tej strefie i tym samym chroniły przed zniszczeniami powodowanymi przez roślinność i inne formy życia.

Inny przykład fenomenalnego stanu zachowania w umiarkowanych warunkach klimatycznych pochodzi z Potterne w południowej Anglii z hałdy odpadków z późnej epoki brązu, datowanej na mniej więcej rok 1000 p.n.e. Choć zwykle wskutek przesiąkania wód gruntowych kości ulegają mineralizacji, na tym stanowisku zarówno kości, jak nie spalone nasiona, a nawet ceramika zachowały się, ponieważ glaukonit przenikał z podłoża (z piasku glaukonitowego) i wchodził w trwały związek z materiałami organicznymi.

Katastrofy naturalne sprzyjają niekiedy utrwaleniu pozostałości organicznych. Najczęściej bywają to gwałtowne nawałnice, w rodzaju tej, która pokryła piaskiem nadmorską neolityczną wieś w Skara Brae na Orkadach, lub obsunięcie błota, jak to, które pochłonęło wieś Ozette na amerykańskim wybrzeżu północno-zachodnim (patrz ramka poniżej), czy wybuchy wulkanów, jak w przypadku Wezuwiusza, który pogrzebał, a przez to zachował pod pokrywą popiołu Pompeje.

powiększenie...



Około roku 600 n.e. wybuch wulkanu na terytorium współczesnego Salwadoru zasypał obszary gęsto zamieszkane przez Majów grubą i rozległą warstwą popiołu. Prace, które prowadził Payson Sheets i jego współpracownicy na stanowisku Cerén, odsłoniły różnorodne pozostałości organiczne, w tym resztki dachów z liści palmowych i trawy, maty i koszyki, zmagazynowane ziarno, a nawet zachowane ślady orki. Jak zobaczymy w rozdziale 6, popiół wulkaniczny utrwalił fragment prehistorycznego lasu w Miesenheim, na terenie Nadrenii-Palatynatu (Niemcy).

Poza tymi specjalnymi okolicznościami, możliwość przetrwania materiałów organicznych jest ograniczona do przypadków związanych z wystąpieniem ekstremalnych stanów wilgotności: skrajnego wysuszenia, nasiąknięcia wodą lub zamrożenia.

[1]  [2]  [3]  [4]  [5]  [6]  [7]  [8]  [9]  [10] 
[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach