Biblioteka
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Biblioteka > Archeologia, Historia, Kultura antyczna > ARCHEOLOGIA. Teorie, metody, praktyka  



[1]  [2]  [3]  [4]  [5]  [6]  [7]  [8]  [9]  [10] 
Stan zachowania materiałów organicznych w warunkach ekstremalnych

Środowiska suche. Susza powstrzymuje rozkład, ponieważ niszczące mikroorganizmy potrzebują wody, aby się rozwijać. Archeolodzy po raz pierwszy zetknęli się z tego rodzaju skrajnym zjawiskiem w Egipcie (patrz ramka poniżej o grobie Tutanchamona), gdzie większą część doliny Nilu cechuje tak suchy klimat, iż ciała z okresu predynastycznego (przed 3000 p.n.e.) zachowują się w stanie nietkniętym, ze skórą, włosami, paznokciami, i to bez trumien i bez potrzeby poddawania ich procesowi mumifikacji. Ciała umieszczano po prostu w płytkich grobach wykopanych w piasku. Gwałtowne odwodnienie i wysuszenie ciała, dzięki osuszającym właściwościom piasku, dawały tak wspaniałe efekty konserwujące, że podsunęły prawdopodobnie pomysł mumifikacji Egipcjanom z okresu dynastycznego. [W roku 1996 w egipskiej oazie Al-Bahrija, położonej 380 kilometrów na południowy zachód od Kairu, odkryto rozległą nekropolę z okresu grecko-rzymskiego z doskonale zachowanymi mumiami zmarłych. Egipskie służby starożytności szacują, iż na terenie nekropoli znajduje się ponad 10 000 mumii. Ich badanie pozwoli poznać lepiej staroegipskie praktyki religijne, które zmieniły się wraz z przybyciem do Egiptu Greków, a potem Rzymian, oraz sposób mumifikacji zmarłych w tym okresie - przyp. red. wyd. pol.].

powiększenie...



Mieszkańcy puebli z amerykańskiego Południowego Zachodu (z lat około 700-1400 n.e.) grzebali swoich zmarłych w suchych jaskiniach i schroniskach skalnych, gdzie - podobnie jak w Egipcie - następowało naturalne wysuszenie ciał. Dochodziło w ten sposób do samorzutnej mumifikacji. Ciała, owinięte niekiedy w futra lub wyprawione skóry, zachowywały się w tak dobrym stanie, że możliwe było studiowanie fryzur. Zachowała się cała odzież, od sandałów z łyka po sznurkowe fartuszki, wraz z wieloma przedmiotami, takimi jak koszyki, wyroby skórzane oraz ozdoby z piór. Z niektórych, znacznie wcześniejszych stanowisk na tym obszarze, znamy też inne pozostałości organiczne: w jaskini Danger w stanie Utah (zasiedlona od 9000 p.n.e.) znaleziono drewniane strzały, potrzaski, trzonki noży i inne narzędzia. W jaskini Lovelock w stanie Nevada zachowały się sieci, natomiast w jaskiniach koło Durango, w stanie Colorado - kaczany kukurydzy, dynie oraz nasiona słonecznika i gorczycy. Tego rodzaju znaleziska roślinne odegrały decydującą rolę w odtworzeniu przez archeologów dawnych jadłospisów (rozdział 7). [Najlepiej zachowane ciała zmumifikowane w suchych warunkach zachowały się w piaskach pustyni Takla Makan w chińskiej prowincji Xinjiang. Zwłoki, w wielu przypadkach w niemal idealnym stanie zachowania, znaleziono wraz z przedmiotami włożonymi zmarłym do grobu. Po raz pierwszy odkryto ciała w początku XX wieku, ale naukowe badania archeologiczne rozpoczęli archeolodzy chińscy dopiero w roku 1979. Jak dotąd na kilkunastu stanowiskach w kotlinie Tarymskiej znaleziono ponad 100 mumii o wyraźnych kaukaskich rysach twarzy. Mumie liczą od 4000 do 2000 lat. Badania genetyczne mumii i współczesnych mieszkańców tego regionu oraz badania artefaktów (tkaniny) pozwolą być może na ustalenie ich więzi z ludnością europejską - przyp. red. wyd. pol.].

Mieszkańcy centralnego i południowego wybrzeża Peru żyli i umierali w podobnie suchym otoczeniu i obecnie możemy oglądać tatuaże na ich wysuszonych ciałach, a także podziwiać znalezione na cmentarzach w Ica i Nazca olśniewająco barwne tkaniny oraz wyroby koszykarskie i ozdoby z piór, jak również zachowane kolby kukurydzy i inne rodzaje żywności.

Na koniec wspomnijmy o nieco innym zjawisku, występującym na Wyspach Aleuckich, u zachodnich wybrzeży Alaski, gdzie ciała zmarłych ulegały naturalnemu zakonserwowaniu w ciepłych i bardzo suchych jaskiniach, które swą ciepłotę zawdzięczają wulkanicznemu charakterowi wysp. Mieszkańcy Aleutów prawdopodobnie dosuszali okresowo ciała, zawieszając je nad ogniem; w niektórych przypadkach usuwano organy wewnętrzne, zastępując je suchą trawą.

Środowisko zimne. Naturalne zamrożenie jest znanym środkiem konserwującym, który może zatrzymać proces rozkładu na tysiące lat. Najwcześniejszymi zamarzniętymi znaleziskami, które dotrwały do naszych czasów, są ciała mamutów z sierścią i nienaruszoną zawartością żołądków, odkryte w wiecznej zmarzlinie Syberii. Zwierzęta te prawdopodobnie wpadały do szczelin w powierzchni ziemi powstałych wskutek pękania gruntu podczas silnych mrozów; uwięzione przez błoto stawały się tam gigantyczną mrożonką. Najlepiej znany jest mamut znaleziony u ujścia rzeki Berezowka (dorzecze dolnej Kołymy) w roku 1901. Mały mamut zwany Dima znaleziony został w roku 1977. Stan zachowania zwierząt okazuje się tak dobry, że psy uważają ich mięso za całkiem smaczne, należy je zatem trzymać na bezpieczną odległość od zamrożonych ciał. [Ogromne obszary Niziny Zachodniosyberyjskiej, leżące w dorzeczu Irtyszu i Obu, oraz Wyżyny Środkowosyberyjskiej w międzyrzeczu Jenisieju i Leny, kryją szczątki zamarzniętych mamutów, na które w XVII i XVIII wieku zaczęli natrafiać myśliwi polujący na Syberii. Jedno z zestawień syberyjskich znalezisk mamutów wspomina o znalezieniu tam ponad 47 000 szczątków tych zwierząt. Liczne odkrycia, datujące się zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku, dostarczyły dobrze zachowanych okazów tych zwierząt. Po II wojnie światowej podjęto systematyczne badanie obszarów w pobliżu kręgu polarnego z pomocą lotnictwa. Na podstawie fotografii lotniczych ujawniono znaczną liczbę mamutów tkwiących w lodach. W roku 1997 dwaj członkowie syberyjskiego ludu Dołganów natrafili na półwyspie Tajmyr na doskonale zachowane ciało mamuta uwięzione w wiecznej zmarzlinie. Francuski badacz Bernard Buigues zainicjował prace wykopaliskowe. W kwietniu 1999 roku, po dwóch sezonach wykopaliskowych, wydobyto ciało zwierzęcia i wraz z otaczającym go blokiem lodu przetransportowano helikopterem do miasteczka Chatanga w celu przeprowadzenia dalszych badań - przyp. red. wyd. pol.].

Najsłynniejsze zamarznięte znaleziska archeologiczne pochodzą niewątpliwie z kurhanów nomadów stepowych w Pazyryk w dolinie rzeki Wielki Ułagan, w górach Ałtaju, na południu Syberii, i są datowane na epokę żelaza (około 400 roku p.n.e.). Kurhany posiadają wykopane głęboko w ziemi szyby, wewnątrz których znajdowały się obudowane belkami komory zawierające dwie trumny kłodowe jedna w drugiej; w trumnach tych składano pochówek i dary grobowe. Szyby wypełniały warstwy belek i kamieni. W części naziemnej były to niskie kopce usypane z ziemi wydobytej z szybów i obłożone kamieniami. Mogły być one wykopane tylko podczas ciepłej pory roku, zanim ziemia solidnie zamarznie. Wkrótce po zbudowaniu cieplejsze powietrze w grobach podnosiło się do góry i osadzało skroploną parę wodną na kamieniach i belkach szybu; wilgoć przenikała również stopniowo w dół, do komór grobowych, nasączając ciała i towarzyszące im dary grobowe, a następnie zamarzała tam tak silnie w czasie ciężkich zim, że nigdy nie tajała w kolejnych okresach letnich, gdyż kopce jako złe przewodniki ciepła chroniły jamy przed ogrzewaniem i osuszaniem przez wiatr i słońce. Dzięki temu nawet najbardziej kruche materiały przetrwały nienaruszone - i to pomimo stosowania gorącej wody, której radziecki odkrywca Sergiej Rudenko musiał użyć, aby je odmrozić.

Ciała zmarłych z Pazyryku złożono w trumnach kłodowych wyposażonych w drewniane podgłówki. Zachowały się w tak dobrym stanie, że można dziś podziwiać ich wspaniałe tatuaże. Ubrania zmarłych składały się z lnianych koszul, ozdobnych kaftanów, fartuszków, pończoch oraz nakryć głowy z filcu i skóry. W kurhanach znaleziono również dywany, kilimy i stoły pełne jedzenia. Obok komór grobowych znajdowano pochówki koni łącznie z wyszukanymi uzdami, siodłami i innymi elementami rzędu. Inny dobrze zachowany pochówek z tego obszaru zawierał ciało kobiety w towarzystwie szóstki koni oraz dary grobowe, w tym srebrne lustro i różne wyroby z drewna. [Wykopaliska w dolinie rzeki Wielki Ułagan, położonej w górach Ałtaj, w miejscu zwanym Pazyryk, prowadził w latach 1929 i 1947-49 rosyjski archeolog Siergiej I. Rudenko. Podczas badań prowadzonych w latach 1990-95 przez rosyjską badaczkę Natalię Polosmak na płaskowyżu Ukok niedaleko granicy z Chinami znaleziono w roku 1993 na wysokości 2200 m n.p.m. nietknięty, bogato wyposażony grobowiec młodej kobiety, a dwa lata później dobrze zachowany grób młodego mężczyzny - oba datowane na V wiek p.n.e. W obawie przed rabusiami grobów władze lokalne zakazały dalszych wykopalisk - przyp. red. wyd. pol.].

Wieczna zmarzlina południowej Syberii umożliwiła zachowanie znalezisk pochodzących z kurhanów stepowych koczowników w Pazyryku, datowanych na czwarte stulecie p.n.e. Po lewej: tatuaż na torsie i ramionach wodza. Po prawej: wzór na fragmencie znalezionego w Pazyryku kilimu z filcu, ozdobionego aplikacją, ukazującą jeźdźca zbliżającego się do postaci siedzącej na tronie.

Zachowane dzięki zmarzlinie znaleziska spotykane są również w rejonach podbiegunowych, takich jak Grenlandia czy Alaska. Dobrym przykładem jest pod tym względem stanowisko Barrow (patrz ramka poniżej).

STAN ZACHOWANIA W ŚRODOWISKU ZIMNYM1:
STANOWISKO BARROW
Jedno z dwóch ciał kobiecych znalezionych na podłodze domu. Obok niego przedmioty: (a) drewniane okulary przeciwśnieżne, (b) zawinięte w skórę groty strzał, (c) skórzana torba z ciężarkami, (d) fragment skóry, (e} motyka do lodu z kości wieloryba. (f) rękawice ze skóry niedźwiedzia polarnego. (g) grzebień z kości słoniowej. (h) grzebień z fiszbinu. (i)trzonek drewniany, (j) drewniane wiadra. (k) drewniany czerpak. (I) koc skórzany. (m) torba skórzana używana jako poduszka. (n) buty. (o) torba z jelit. (p}grot strzały z rogu jelenia, (q} pojemnik z fiszbinu. (r}torba skórzana z przyborami do szycia, (s) torba ze skóry ptaka, (t} ostrze z łupku, (u} listwa drewniana, (v) skóra morsa, (w} garnek ceramiczny.
W wielu dawnych osadach eskimoskich, takich jak te należące do kultury Thule na północ od zatoki Hudsona, przechowały się w dobrym stanie nietrwałe materiały: drewno, kości, kły słoni, pióra, włosy, skorupki jajek. Na początku lat osiemdziesiątych Albert Dekin z zespołem odsłonił w Utqiagvik (współczesne Barrow), na północnym wybrzeżu Alaski, chatę wykonaną z drewna wyrzuconego przez morze i z darni. Wybudowana przez Eskimosów Inupiat około 500 lat temu, została zniszczona przez nocny zimowy sztorm niosący masy lodu, które runęły na chatę i jej śpiących mieszkańców. Podobnie jak do grobowców w Paryryk, do zniszczonego domostwa przeniknęła woda z topniejącego podczas lata śniegu, która następnie zamarzła na stałe. W zmarzlinie odkrywcy znaleźli nietknięte ciała dwóch kobiet; szczątki trojga dzieci leżały bliżej powierzchni i dlatego nie zamarzły tak dobrze. Dekin i jego koledzy odkryli również ubrania ze skór karibu i futer foczych, sprzęty wykonane z różnorodnych materiałów, w rym drewniane wiadra. Byty tam również narzędzia i broń, ułożona w zestawach według funkcji i pór roku. W futrzanych torbach Eskimosi z Utqiagvik przechowywali sprzęt do polowań w zimie, na przykład lodowe motyki i harpuny oraz śnieżne okulary ochronne. Po uzyskaniu zgody współczesnej społeczności lokalnej dokonana została sekcja zwłok obydwu kobiet (wszystkie zwłoki zostały później pogrzebane). Stwierdzono, że za życia obie odżywiały się dobrze, ale cierpiały na pylicę węglową (miały płuca czarne od wdychania dymu i oparów z lamp oliwnych podczas długich zim) oraz miażdżycę (zwężenie tętnic przez złogi cholesterolu i tłuszczu) spowodowaną rodzajem diety obfitującej w tran z wielorybów i fok. Starsza z kobiet musiała przejść zapalenie płuc, chorowała też na trychinozę (włośnicę), bolesną pasożytniczą infekcję mięśni, spowodowana być może jedzeniem surowego mięsa niedźwiedzi polarnych.
[1]  [2]  [3]  [4]  [5]  [6]  [7]  [8]  [9]  [10] 
[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach