Biblioteka
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Biblioteka > Fizyka > PAN BÓG JEST WYRAFINOWANY...  



[1]  [2]  [3]  [4]  [5]
Pisma późniejsze

1. Człowiek kultury. Wszystkie pisma Einsteina do czasu stworzenia ogólnej teorii względności to albo oryginalne prace naukowe, albo artykuły przeglądowe, z bardzo drobnymi wyjątkami: notatka na cześć Plancka z 1913 roku [E53] i recenzje broszur o teorii względności Brilla i Lorentza [E53a]. Później charakter jego pism się zmienia, choć początkowo bardzo powoli. W latach 1916-1920 napisał pierwsze eulogie - Macha, Schwarzschilda, Smoluchowskiego, Leo Aronsa - oraz kolejne recenzje: paryskich wykładów Lorentza [E54], wykładów Helmholtza o Goethem [E55], książki Weyla o teorii względności [E56]. Po 1920 roku, gdy Einstein zaczął pisywać o sprawach publicznych, zagadnieniach politycznych i edukacyjnych, zmiany widać już wyraźnie. Ważniejsze z tych pism zostały przedrukowane w różnych zbiorach esejów. Nie będę ich tutaj omawiał.

Po 1920 roku Einstein dość często pisywał o rozmaitych uczonych. Rzecz jasna, był oczywistym kandydatem na autora tekstów upamiętniających Keplera [E57], Newtona [E57a] i Maxwella [E58]. W tych esejach zawsze kładł nacisk na sprawy ogólnych zasad. Z przyjemnością pisywał o zagadnieniach naukowych, zarówno teoretycznych, jak i doświadczalnych, czego dowodem mogą być na przykład teksty o Kelvinie [E59] i Warburgu [E60]. Wygłosił przemówienie na pogrzebie Lorentza, a później czcił jego pamięć jeszcze przy innych okazjach [E61]. Złożył pośmiertny hołd Ehrenfestowi, Marii Curie, Nernstowi, Langevinowi, Planckowi, a także Juliusowi [E63], Edisonowi [E64], Michelsonowi [E65] i Noether [E66]. Wychwalał Arago [E67], Newcomba [E68] oraz swego przyjaciela Berlinera [E69]. Jak już wspomniałem, portrety te dowodzą, że Einstein był przenikliwym i wrażliwym obserwatorem ludzi, a tym samym dają pełniejszy obraz jego samego. Prócz tego, jasno z nich wynika, że interesował się zagadnieniami fizycznymi dalekimi od zakresu jego badań.

Einstein przez całe życie interesował się filozofią. Jako uczeń przeczytał Kanta. Wspólnie ze swoimi przyjaciółmi w Bernie studiował Etykę Spinozy, Traktat o naturze ludzkiej Hume'a, System logiki Milla, Krytykę czystego doświadczenia Avenariusa i inne prace filozoficzne. Jak wspomniałem w rozdziale 1, nazwanie go filozofem rzuca tyle światła na jego osobę, jak określenie go mianem muzyka. "Czyż cała filozofia nie jest jak gdyby zapisana miodem? Wygląda cudownie, gdy ją kontemplujemy, ale gdy przyglądamy się jej ponownie, wszystko gdzieś znika, pozostaje tylko paćka" - powiedział kiedyś [R2].

Choć Einstein żywo interesował się filozofią i wywarł na nią duży wpływ, sam nigdy nie napisał artykułu, który można byłoby nazwać filozoficznym w ścisłym sensie. Po 1920 roku pisywał czasem recenzje lub wstępy do prac filozoficznych. Jego recenzje z książek o epistemologii Weinberga [E70] i Winternitza [E71] świadczą, że dobrze znał Kanta. Dowodzi tego również zapis jego dyskusji z filozofami francuskimi w 1922 roku. Gdy jeden z nich wspomniał o możliwych związkach między ideami Einsteina i Kanta, Einstein odrzekł:

Gdy chodzi o filozofię Kanta, wydaje mi się, że każdy filozof ma swojego Kanta. [...] Pojęcia arbitralne są konieczne w konstruowaniu nauki; nie mam nic do powiedzenia w sprawie, czy te pojęcia są dane a priori, czy też stanowią arbitralne konwencje [E72].

Ze wstępu Einsteina do nowego przekładu Dialogu Galileusza [E73] wynika, że czytał Platona. Napisał również wstęp do nowego przekładu na niemiecki De Rerum Natura Lukrecjusza [E74]. Znał teorię wiedzy Bertranda Russella [E75]. O jego zainteresowaniach filozoficznych świadczy również recenzja z książki Emile Meyersona La Déduction Relativiste [E76] oraz przedmowy do książek Plancka [E77] i Franka [E78]. Spośród filozofów orientalnych cenił Konfucjusza. Pewnego razu, w Princeton, zasnął podczas wykładu o buddyzmie zen. Być może tego wieczoru był po prostu zmęczony.

W późniejszym wieku Einstein uważał, że filozofia uszlachetnia umysł. W 1944 roku napisał do Benedetta Crocego: "Nie przypuszczam, aby w najbliższej przyszłości filozofia i rozum stały się wyłącznymi przewodnikami człowieka, ale dla wybranych pozostanie ona najpiękniejszym sanktuarium" [E79].

Spośród wielu prac, które ukazują Einsteina jako człowieka kultury, dwie chciałbym krótko skomentować.

Pierwsza to artykuł o Maxwellu [E58], jednym z jego prekursorów. Według Einsteina, Maxwell był prawdziwym rewolucjonistą. Czysto mechaniczny obraz świata został zniszczony "przez wielką rewolucję, którą już zawsze będziemy wiązać z nazwiskami Faradaya, Maxwella i Hertza. Lwi udział w tej rewolucji należy przypisać Maxwellowi. [...] Od jego czasów uważamy, że rzeczywistość fizyczną opisują ciągłe pola. [...] Ta zamiana koncepcji rzeczywistości to najgłębsza i najbardziej owocna przemiana w fizyce od czasów Newtona". Gdzie indziej Einstein napisał o Maxwellu: "Proszę sobie wyobrazić, co musiał odczuwać, gdy na podstawie sformułowanych równań różniczkowych dowiódł, że pole elektromagnetyczne rozchodzi się w postaci spolaryzowanych fal, i to z prędkością światła!" [E80].

Mój drugi komentarz dotyczy jego poglądów na religię [E81]. "Człowiek religijny jest pobożny w tym sensie, że odrzuca wszelkie wątpliwości co do istoty tych nadprzyrodzonych bytów i czynów, które ani nie potrzebują, ani nie dopuszczają żadnego racjonalnego uzasadnienia".* Zatem, według Einsteina, "nie ma rzeczywistego konfliktu między nauką i religią. [...] Nauka bez religii jest ułomna, religia bez nauki jest ślepa". Zgodnie ze swą definicją, Einstein był oczywiście głęboko religijnym człowiekiem.

* Einstein w cytatach, s. 161.

2. Człowiek nauki. Wraz ze sformułowaniem równania pola grawitacyjnego, w listopadzie 1915 roku, fizyka klasyczna (to znaczy, niekwantowa) osiągnęła doskonałość. Był to jednocześnie szczytowy punkt kariery naukowej Einsteina. W jego dziełach nie widać jednak nagłego schyłku po przejściu tego punktu. Mimo poważnych chorób lata 1916-1920 były bardzo owocne i przyniosły wiele ważnych wyników zarówno w dziedzinie teorii względności, jak i teorii kwantów. Po roku 1920 zaczyna się lekki spadek, przerwany przypływem twórczej aktywności pod koniec 1924 roku (kwantowa teoria gazu atomowego). Następnie okres twórczy gwałtownie się kończy, choć przez następnych trzydzieści lat Einstein nieustannie pracował naukowo.

Któż może ocenić, czy gorączkowa aktywność Einsteina w latach dwudziestych była przyczyną, czy skutkiem osłabienia twórczej mocy? Na wiele czynników, takich jak wiek, choroby, większość obowiązków administracyjnych, światowa sława, burzliwe i gwałtowne dzieje Republiki Weimarskiej, Einstein nie miał oczywiście żadnego wpływu. Jednak w jego pismach powstałych po roku 1916 dostrzegam naturalne osłabienie weny twórczej. Publiczna aktywność Einsteina była niewątpliwie konsekwencją silnych wewnętrznych motywów oraz wymagań związanych z brzemieniem sławy. Mniej jest dla mnie jasne, jak Einstein zareagowałby na takie naciski, gdyby fizyka pochłaniała go całego, tak jak to było wcześniej. Odnoszę wrażenie, że po 1916 roku Einstein miał wreszcie nieco więcej energii i mógł się zaangażować w sprawy świata, w którym żył. Z kronik Kesslera [K12] i biografii Kaysera [R1] wynika, że Einstein z upodobaniem uczestniczył w berlińskim życiu towarzyskim. To samo można powiedzieć o rozmowach z politykami, takimi jak Rathenau, Stresemann, Briand, a później również Churchill i Roosevelt. Listy (nie ma ich w archiwum w Princeton) Einsteina z początku lat dwudziestych dowodzą, że przez wiele lat był on blisko związany z pewną młodą kobietą, i wyrażają uczucia, na które być może nie starczyło mu energii w związkach małżeńskich. To interludium zakończyło się w 1924 roku, gdy Einstein napisał do tej kobiety, że musi szukać w gwiazdach tego, co nie było mu dane na ziemi. To zdanie napisał zaledwie kilka miesięcy przed odkryciem mechaniki kwantowej, kiedy to nowe pokolenie młodych fizyków przejęło przewodnictwo, natomiast Einstein poszedł swoją drogą.

Teraz chciałbym powrócić do fizyki Einsteina. Do omówienia pozostają jeszcze dwa ważne tematy - jednolita teoria pola i mechanika kwantowa. Najpierw zajmę się jednolitą teorią pola, ponieważ próby jej sformułowania były bezpośrednią konsekwencją odkrycia ogólnej teorii względności, którą omawiałem przed dygresją o doktorze Einsteinie, który nagle stał się sławny. Później zajmę się jego osiągnięciami w dziedzinie teorii kwantów i jego stosunkiem do mechaniki kwantowej, od 1905 roku do jego ostatnich dni.

Zdanie z listu Einsteina do Ehrenfesta jest zapewne właściwym mottem do jego późniejszych pism:

Mniej niż kiedykolwiek wierzę w statystyczny charakter zdarzeń i dlatego postanowiłem wykorzystać resztki sił, jakie mi pozostały, nie angażując się w tę obecną próżną krzątaninę [E82].

Abraham Pais

Przełożył Piotr Amsterdamski


Wykaz źródeł

A1. "Algemeen Handelsblad", 10 listopada 1919.
B1. B. Bertotti, D. Brill i R. Krotkov w: L. Witten (red.): Gravitation. Wiley, Nowy Jork 1962, s. 1.
B2. A. M. Bienfait-Visser, list do A. Paisa z 12 lutego 1980.
B3. K. Blumenfeld w: Helle Zeit, dunkle Zeit. Europa Verlag, Zurych 1956, s. 74.
B4. ---, list do C. Weizmanna z 15 marca 1921; "ETH Bibl. Zürich Hs." 304, 201-204.
B5. ---, Im Kampf um den Zionismus. Deutsches Verlag Anst, Stuttgart 1968, s. 66.
B6. M. Born w: Einstein-Born Briefwechsel. Nymphenburger, Monachium 1969, s. 60.
C1. C. Chaplin: My Autobiography. The Bodley Head, Londyn 1964, s. 346.
D1. F. W. Dyson, "M. N. Roy. Astr. Soc." 77, 445 (1917).
D2. A. Dufour, list do A. Einsteina z 23 kwietnia 1932.
E1. A. Einstein, list do M. Besso z 10 grudnia 1915; EB, s. 59.
E2. ---, list do P. Ehrenfesta z 14 lutego 1917.
E3. ---, list do H. A. Lorentza z 23 kwietnia 1917.
E4. ---, list do H. Zanggera z 10 marca 1917.
E5. ---, list do M. Besso z 13 maja 1917; EB, s. 114.
E6. ---, list do M. Besso z 3 września 1917; EB, s. 121.
E7. ---, list do H. Zanggera z 6 grudnia 1917.
E8. ---, list do P. Ehrenfesta z 12 listopada 1917.
E9. ---, list do M. Besso z 5 stycznia 1918; EB, s. 124.
E10. ---, list do D. Hilberta z kwietnia 1918, niedatowany.
E11. ---, list do H. Zanggera, niedatowany, początek 1918.
E12. ---, list do P. Ehrenfesta z 8 maja 1918.
E13. ---, list do M. Besso z 20 sierpnia 1918; EB, s. 132.
E14. ---, list do P. Ehrenfesta z 6 grudnia 1918.
E15. ---, list do M. Besso z 4 grudnia 1918; EB, s. 145.
E16. ---, list do C. Seeliga z 5 maja 1952.
E17. ---, list do P. Ehrenfesta z 12 września 1919.
E18. ---, list do M. Besso z 26 lipca 1920; EB, s. 151.
E19. E. Einstein, list do P. Ehrenfesta z 5 kwietnia 1932.
E20. A. Einstein, list do M. Borna, niedatowany, prawdopodobnie z 1937; Einstein- -Born Briefwechsel. Nymphenburger, Monachium 1969, s. 177.
E21. ---, Lettres a` Maurice Solovine. Gauthier-Villars, Paryż 1956, s. 134.
E22. ---, list do M. Besso z 21 marca 1955; EB, s. 537.
E23. ---, list do P. Wintelera i rodziny z maja 1919, niedatowany.
E24. E. Einstein, list do P. Ehrenfesta z 10 grudnia 1919.
E25. A. Einstein, list do H. Zanggera ze stycznia 1920, niedatowany.
E26. ---, list do H. Zanggera z marca 1920, niedatowany.
E27. ---, pocztówka do P. Einstein z 27 września 1919.
E28. ---, "Naturw." 7, 776 (1919).
E29. ---, list do M. Besso z marca 1914, niedatowany; EB, s. 52.
E30. ---, "PAW", 1915, s. 831.
E31. ---, list do A. Sommerfelda z 28 listopada 1915.
E32. J. Earman i C. Glymour, "Hist. St. Phys. Sci." 11, 49 (1980).
E33. A. S. Eddington: Report on the Relativity Theory of Gravitation. Fleetway Press, Londyn 1918.
E34. ---, "M. N. Roy. Astr. Soc." 77, 377 (1917).
E35. ---, "Observatory" 42, 119 (1919).
E36. A. Einstein, list do C. Stumpfa z 3 listopada 1919.
E37. A. S. Eddington, list do A. Einsteina z 1 grudnia 1919.
E38. A. Einstein, "Die Vossische Zeitung", 26 kwietnia 1914.
E39. ---, Aether und Relativitätstheorie. Springer, Berlin 1920.
E40. ---, list do J. Hadamarda z 24 września 1929.
E41. ---, list do P. Epsteina z 5 października 1919.
E42. ---, list do P. Ehrenfesta z 4 grudnia 1919.
E42a. ---, About Zionism. Przeł. L. Simon. Macmillan, Nowy Jork 1931, s. 40.
E43. ---, [E42a], s. 41, 43.
E44. ---, "Berliner Tageblatt", 27 sierpnia 1920.
E45. ---, list do M. Borna z 5 września 1920.
E46. --- i P. Lenard, "Phys. Zeitschr." 21, 666 (1921).
E46a. ---, list do M. Borna z jesieni 1920, niedatowany.
E46b. ---, list do K. Haeinischa z 8 września 1920; [K1], tom I, s. 204.
E47. ---, list do M. Curie z 4 lipca 1921.
E48. ---, list do M. Curie z 11 lipca 1921.
E49. ---, list do G. Murraya z 25 lipca 1922.
E50. ---, list do Komitetu Współpracy Intelektualnej z 21 marca 1923; "New York Times", 28 czerwca, 1923.
E51. ---, list do G. Murraya z 30 maja 1924.
E52. ---, M. Curie i H. A. Lorentz, "Science" 65, 415 (1927).
E53. ---, "Naturw." 1, 1077 (1913).
E53a. ---, "Naturw." 2, 1018 (1914).
E54. ---, "Naturw." 4, 480 (1916).
E55. ---, "Naturw." 5, 675 (1917).
E56. ---, "Naturw." 6, 373 (1918).
E57. ---, "Frankfurter Zeitung", 9 listopada 1930.
E57a. ---, patrz [E8] - [E11], w rozdziale 1.
E58. ---, w: James Clerk Maxwell. Cambridge University Press, Cambridge 1931, s. 66.
E59. ---, "Naturw." 12, 601 (1924).
E60. ---, "Naturw." 10, 823 (1922).
E61. ---, Mein Weltbild. Europa, Zurych 1953, s. 32, 35, 39.
E62. ---, Out of My Later Years. Philosophical Library, Nowy Jork 1950.
E63. ---, "Astrophys. J." 63, 196 (1926).
E64. ---, "Science" 74, 404 (1931).
E65. ---, "Z. Angew. Chemie" 44, 658 (1931).
E66. ---, "New York Times", 4 maja 1935.
E67. ---, "Naturw." 17, 363 (1929).
E68. ---, "Science" 69, 249 (1929).
E69. ---, "Naturw." 20, 913 (1932).
E70. ---, "Naturw." 18, 536 (1930).
E71. ---, "Deutsche Literaturzeitung", zeszyt 1, s. 20, 1924.
E72. ---, "Bull. Soc. Fran. Philosophie" 22, 91 (1922).
E73. ---, wstęp do Dialogu Galileusza. Przeł. na angielski S. Drake. University of California Press, Berkeley 1967.
E74. ---, wstęp do O naturze wszechrzeczy Lukrecjusza. Przeł. H. Diels. Weidmann, Berlin 1924.
E75. ---, w: P. A. Schilpp (red.): The Philosophy of Bertrand Russell. Tudor, Nowy Jork 1944, s. 277.
E76. ---, "Rev. Phil. Franc." 105, 161 (1928).
E77. ---, prolog do M. Planck: Where Is Science Going? Norton, Nowy Jork 1932.
E78. ---, wstęp do P. Frank: Relativity, a Richer Truth. Beacon Press, Boston 1950.
E79. ---, list do B. Crocego z 7 czerwca 1944.
E80. ---, "Science" 91, 487 (1940).
E81. ---, "Nature" 146, 605 (1941).
E82. ---, list do P. Ehrenfesta z 23 sierpnia 1928.
F1. P. Frank: Einstein, His Life and Times. Knopf, Nowy Jork 1953, s. 124.
F2. ---, Einstein, Sein Leben und Seine Zeit. Vieweg, Brunszwik 1979, s. 106.
F3. ---, [F2], s. 290.
F4. ---, [F2], s. 275.
G1. P. Gay: Freud, Jews and Other Germans. Oxford University Press, Nowy Jork 1978, s. 172.
H1. F. Herneck: Einstein Privat. Der Morgen, Berlin 1978, s. 29.
I1. J. Ishiwara: Einstein Ko-en Roku. Tokyo-Tosho, Tokio 1978, s. 193.
I2. H. Israel, E. Ruckhaber i R. Weinmann (red.): 100 Autoren Gegen Einstein. Voigtlander, Lipsk 1931.
K1. C. Kirsten i H. J. Treder: Einstein in Berlin, tom I, dokumenty 148-160. Akademie Verlag, Berlin 1979.
K2. ---, [K1] tom I, dokumenty 59-68.
K3. ---, [K1] tom I, dokumenty 81-87.
K4. ---, [K1] tom I, s. 22, 54, 58.
K5. ---, [K1] tom I, s. 198
K6. ---, [K1] tom I, s. 215.
K7. ---, [K1] tom I, s. 219.
K8. ---, [K1] tom I, s. 223.
K9. ---, [K1] tom I, s. 202.
K10. ---, [K1] tom I, s. 210.
K11. ---, [K1] tom I, s. 231.
K12. H. Kessler: In the Twenties. Holt, Rinehart and Winston, Nowy Jork 1976, s. 396.
L1. H. A. Lorentz, list do A. Einsteina z 22 marca 1917.
L2. ---, telegram do A. Einsteina z 27 września 1919.
L3. ---, list do P. Ehrenfesta z 22 września 1919.
L4. ---, telegram do A. Einsteina z 10 listopada 1919.
L5. "London Times", 14 czerwca 1921.
L6. J. Langevin: "Cahiers Fundamenta Scientiae", No. 93, 1979.
M1. D. F. Moyer w: On the Path of Albert Einstein. Plenum Press, Nowy Jork 1979, s. 55.
M2. K. von Mayrhauser, list do A. Einsteina z 11 października 1926.
M3. R. Millikan, list do A. Einsteina z 2 października 1924.
N1. "New York Times", 16 sierpnia 1914.
N2. "Nature" 94, 66 (1914).
N3. New Catholic Encyclopedia. McGraw-Hill, Nowy Jork 1967.
N3a. "Nieuwe Rotterdamsche Courant", 9 i 11 listopada 1919.
N4. "New York Times", 21 grudnia 1919.
N5. "New York Times", 3 grudnia 1919.
N6. "New York Times", 16 listopada 1919.
N7. "New York Times", 28 stycznia 1928.
N8. O. Nathan i M. Norden: Einstein on Peace. Schocken, Nowy Jork 1968, s. 98.
N9. ---, [N8], s. 141.
O1. "Observatory" 42, 256 (1919).
O2. "Observatory" 42, 389 (1919); patrz również "Proc. Roy. Soc." 96A, i (1919).
R1. A. Reiser: Albert Einstein. Boni, Nowy Jork 1930.
R2. I. Rosenthal-Schneider: Reality and Scientific Truth. Wayne State University Press, Detroit 1980, s. 62.
S1. N. Saz: Forschungen d. Päd. Hochsch. "Karl Liebknecht". "Naturw. Reihe". B. nr 14, s. 59.
S2. W. de Sitter, "Observatory" 39, 412 (1916).
S3. ---, "M. N. Roy. Astr. Soc." 76, 699 (1916); 77, 155, 481 (1917); 78, 3, 341 (1917).
S4. C. Stumpf, list do A. Einsteina z 22 października 1919.
T1. J. J. Thomson, "Proc. Roy. Soc." 96A, 311 (1919).
T2. M. Talmey: The Relativity Theory Simplified. Falcon Press, Nowy Jork 1932, s. 164.
U1. G. E. Uhlenbeck w: H. Woolf (red.): Some Strangeness in the Proportion. Addison-Wesley, Reading, Mass. 1980, s. 524.
[1]  [2]  [3]  [4]  [5]
[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach
asp">[1]  [2]  [3]  [4]  [5]
[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach