Biblioteka
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Biblioteka > Encyklopedia > Wybór haseł > Subskrypcja  




AMONITY
Podgromada (Ammonoidea) wymarłych głowonogów o zewnętrznej muszli. Ich ciało mieściło się w aragonitowej muszli (o średnicy od 10 mm do 2,5 m), często bogato ornamentowanej. W muszli wyróżnia się część podzieloną przegrodami na komory, czyli fragmokon, oraz część, w której przebywało zwierzę, czyli komorę mieszkalną. Muszla amonitów była najczęściej zwinięta spiralnie (płasko). W kredzie liczne były formy o odmiennych kształtach, tzw. heteromorfy. Liczba skrzeli i ramion u amonitów nie jest znana, choć tradycyjnie zalicza się te zwierzęta do głowonogów czteroskrzelnych. Amonity miały szczęki, z których dolna, szuflowata, była pokryta z zewnątrz parą kalcytowych płytek, zwanych aptychami (łac. aptychus). Przypuszcza się, że aptychy służyły również do zamykania muszli, a więc pełniły funkcję wieczek.

Ważne znaczenie dla systematyki amonitów ma linia przegrodowa, powstająca na styku przegród oraz wewnętrznych ścianek muszli (linia przegrodowa jest widoczna na ośródkach amonitów). W toku ewolucji amonitów linia przegrodowa stawała się stopniowo coraz bardziej złożona: w dewonie pojawiła się linia goniatytowa, słabo pofałdowana o gładkich zatokach i siodłach; w karbonie - linia ceratytowa o gładkich siodłach i pofałdowanych zatokach; w permie - linia amonitowa, gdzie zarówno zatoki jak i siodła były silnie pofałdowane i rozczłonkowane. Pofałdowane brzegi przegród mogły wzmacniać muszlę, zwiększając jej wytrzymałość na ciśnienie wody, albo umożliwiać przechowywanie pewnej ilości płynu wewnątrzkomorowego przez całe życie zwierzęcia (w odróżnieniu od Nautilus). Zob. Łodziki.

Zasadnicze elementy budowy amonitów: a) przekrój podłużny, b) widok z boku (M. Machalski, J. Stolarski, Paleofakty, Wydawnictwo RTW 1998)
Amonity stanowią największą grupę głowonogów. Znanych jest ok. 2000 ich rodzajów. W większości były organizmami nektonicznymi (choć heteromorfy zapewne prowadziły pelagiczny lub nektobentoniczny tryb życia). Żywiły się drobnym pokarmem, jak otwornice, małżoraczki, planktoniczne liliowce oraz drobne amonity (wiadomo o tym na podstawie zachowanej niekiedy w stanie kopalnym zawartości żołądków).

Amonity żyły od dewonu do późnej kredy. Powstały we wczesnym dewonie z baktrytów (grupy w obrębie łodzików). W toku ewolucji grupy wydarzyło się kilka kryzysów, które przedzielały okresy bujnego rozkwitu. Na przykład, na granicy triasu i jury wymarła większość amonitów, jednak te, które przetrwały, dały początek wszystkim formom jurajskim i kredowym. Wyróżnia się 8 rzędów amonitów:

Anarcestida - najprymitywniejsze, niektóre bardzo jeszcze podobne do baktrytów; znane z dewonu.

Clymeniida, klymenie - niewielki rząd, którego przedstawiciele mieli syfon na stronie grzbietowej, w odróżnieniu od pozostałych amonitów; znane tylko z późnego dewonu.

Goniatitida, goniatyty - należały tu formy o goniatytowej, rzadziej ceratytowej, a nawet amonitowej linii przegrodowej; znane od dewonu do permu.

Prolecanitida - formy o soczewkowatych muszlach, z goniatytową i ceratytową linią przegrodową (jako jedyna grupa amonitów przeżyły kryzys na granicy perm-trias); znane od późnego dewonu do triasu.

Ceratitida, ceratyty - obok form o linii ceratytowej należały tu formy o silnie rozbudowanej amonitowej linii przegrodowej; znane od permu do triasu.

Phylloceratina - formy z linią przegrodową o liściopodobnych siodłach; znane od triasu do kredy.

Lithoceratina - formy o złożonej, drobno rozgałęzionej linii przegrodowej; znane od jury do kredy.

Ammonitida - silnie zróżnicowana, najprawdopodobniej polifiletyczna grupa, do której zalicza się wszystkie jurajskie i kredowe formy nienależące do dwóch poprzednich rzędów; dominował wśród nich amonitowy typ linii przegrodowej; znane od jury do kredy.

U schyłku kredy zróżnicowanie amonitów stopniowo malało, jednak kilkanaście gatunków przetrwało do samego końca okresu. Amonity charakteryzowały się na ogół szybkim tempem przemian ewolucyjnych, dzięki czemu są dobrymi skamieniałościami przewodnimi od dewonu po kredę. W Polsce amonity występują szczególnie licznie w skałach dewońskich Gór Świętokrzyskich oraz jurajskich Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Szczególnie pięknie zachowanych okazów dostarczyła kra lodowcowa zbudowana z iłów środkowej jury w Łukowie. Zob. Głowonogi; Łodziki; Skamieniałość przewodnia. {M.M.}

[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach