Biblioteka
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Biblioteka > Encyklopedia > Wybór haseł > Subskrypcja  




DINOZAURY
Nadrząd (Dinosauria) gadów naczelnych (archozaurów) obejmujący dwa rzędy, dinozaurów gadziomiednicznych (Saurischia) i ptasiomiednicznych (Ornithischia). Nazwę, oznaczającą "straszne jaszczury", ukuł w 1841 r. R. Owen na określenie kilku znanych wówczas wielkich kopalnych gadów, głównie z Anglii. W pierwszej połowie XX w. uznano, że oba rzędy dinozaurów nie są ze sobą szczególnie blisko spokrewnione w obrębie archozaurów, traktowano zatem nazwę Dinosauria jako nieformalną. Obecnie, m.in. dzięki odkryciom najstarszych dinozaurów z początku późnego triasu (ok. 225 mln lat temu), powrócono do traktowania ich jako grupy monofiletycznej, przy czym często włącza się do nich także ptaki, uważane za wyspecjalizowanych potomków dinozaurów drapieżnych. Istnieje też tendencja do wyłączania dinozaurów (wraz z ptakami) spośród innych gadów ze względu na zaawansowaną anatomię (np. złożone uzębienie niektórych roślinożerców) i fizjologię tej grupy. Uważa się powszechnie, że wiele dinozaurów było stałocieplnych, choćby dzięki wielkim rozmiarom ciała. Mniejsze formy mogły dysponować dość zaawansowaną termoregulacją dzięki wysokiemu tempu przemiany materii i posiadaniu okrywy izolacyjnej z piór (dotyczy to zwłaszcza dinozaurów drapieżnych).

Oba rzędy dinozaurów różnią się budową miednicy: u gadziomiednicznych zachowuje ona układ trójpromienny, z kością łonową skierowaną ukośnie ku przodowi, u ptasiomiednicznych natomiast kość łonowa skierowana jest ku tyłowi, równolegle do kości kulszowej, a do przodu sterczy tylko wyrostek przedłonowy, co nadaje miednicy układ czteropromienny, na pierwszy rzut oka podobny do spotykanego u ptaków (w rzeczywistości ptaki wywodzą się od dinozaurów gadziomiednicznych - u niektórych dinozaurów drapieżnych kość łonowa odchyla się ku tyłowi, zachowując jednak charakterystyczne rozszerzenie na końcu). Dinozaury wywodzą się z triasowych archozaurów, określanych jako tekodonty (z podrzędu Pseudosuchia). Były one częściowo dwunożne i poruszały się na kończynach ustawionych pionowo pod tułowiem, a nie rozstawionych na boki. Taka postawa jest typowa również dla dinozaurów, co umożliwiło im osiągnięcie dużych rozmiarów ciała i znacznej sprawności ruchowej (wiązała się z tym przebudowa miednicy i wydłużenie odcinka krzyżowego kręgosłupa, a więc mocniejsze zespolenie miednicy ze szkieletem osiowym). Najbardziej zbliżone do tekodontów są wczesne dinozaury drapieżne (tzw. paleoteropody), znane od początku późnego triasu. U ich potomków tendencja do dwunożności nasiliła się, prowadząc w niektórych liniach rozwojowych do uwstecznienia kończyn przednich (np. u tyranozaurów, które miały tylko szczątkowe, dwupalczaste ręce) bądź do ich przekształcenia w skrzydła. Najstarszymi znanymi dinozaurami, obok paleoteropodów, są prozauropody, pierwsze dinozaury roślinożerne, z przełomu środkowego i późnego triasu. Potomkowie tej grupy, zauropody, stali się olbrzymimi, czworonożnymi roślinożercami osiągającymi największe rozmiary wśród wszystkich zwierząt lądowych w dziejach Ziemi (ciężar do 100 ton). Tendencja do czworonożności pojawia się także u wielu grup dinozaurów ptasiomiednicznych.

powiększenie...

Uproszczone drzewo rodowe dinozaurów (K. Sabath)

Nawet największe dinozaury wykluwały się jako maleńkie pisklęta z jaj, otoczonych wapienną skorupką jak u ptaków. Znane są tereny lęgowe, gniazda, a nawet skamieniałe zarodki rozmaitych dinozaurów. Niektóre były gniazdownikami zależnymi od opieki rodziców. Szybki wzrost młodych świadczy o wysokim tempie metabolizmu w tej fazie życia. Dopiero podrośnięte dinozaury mogły dołączyć do stad dorosłych, które wędrowały nieraz na znaczne odległości. Rozmaite cechy, zwłaszcza w budowie czaszki niektórych grup (rogi, kryzy karkowe, grzebienie i wyrostki służące do wydawania dźwięków, zgrubiałe sklepienia czaszki), świadczą o dużej roli doboru płciowego i złożonych zachowaniach społecznych, obejmujących zapewne walki godowe.

Dinozaury osiągnęły w erze mezozoicznej wielki sukces, zasiedlając wszystkie kontynenty i opanowując rozmaite nisze ekologiczne; opisano kilkaset gatunków tych zwierząt. Ostatnie wyginęły 65 mln lat temu podczas wielkiego wymierania pod koniec okresu kredowego, wraz z wieloma grupami gadów morskich, latających i innych grup organizmów. Jako przypuszczalną przyczynę wymienia się globalne zmiany klimatu o charakterze katastrofy ekologicznej na skalę całej biosfery, spowodowane głównie ochłodzeniem wskutek ograniczenia dostępu światła słonecznego do powierzchni Ziemi. Powodem tych zmian była emisja do atmosfery ogromnych ilości dwutlenku siarki oraz pyłów wskutek aktywności wulkanicznej w Indiach (które doprowadziły do powstania trapów bazaltowych Dekanu), a być może także wskutek upadku w rejonie Jukatanu planetoidy o kilkunastokilometrowej średnicy. Zob. Dinozaury gadziomiedniczne; Dinozaury grubogłowe; Dinozaury kaczodziobe; Dinozaury pancerne; Dinozaury ptasiomiedniczne; Dinozaury rogate; Gady; Gady naczelne; Stegozaury; Tekodonty; Teropody; Zauropodomorfy. {K.S.}

[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach