Biblioteka
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Biblioteka > Encyklopedia > Wybór haseł > Subskrypcja  




JEŻOWCE
Gromada z podtypu Echinozoa, z typu szkarłupni. Jeżowce (Echinoidea) mają zwarte ciało objęte twardym pancerzem (skorupą), zbudowanym z regularnie ułożonych płytek, na których osadzone są ruchome kolce (rys. 1 i 2). Nie mają ramion, ale promienie są wyznaczone przez 5 podwójnych rzędów nóżek ambulakralnych, rozmieszczonych południkowo pomiędzy górnym i dolnym biegunami ciała. Znanych jest ok. 850 współcześnie żyjących gatunków; inne źródła podają 950 gatunków i ok. 500 gatunków wymarłych, zaliczanych do 225 rodzajów. Wyróżnia się 18 rzędów rozdzielanych między 2 podgromady. Jeżowce mają średnicę od kilku mm do 20 cm (wyjątkowo 36 cm). Wyróżniają się czerwonobrunatnym barwnikiem ciała - echinochromem. Wiele gatunków ma szare lub ciemne ubarwienie, niektóre są jaskrawo różowe, czerwone, zielone lub pomarańczowe, inne mają różnokolorowe, paskowane kolce; formy głębinowe mogą być białe. U gatunków mających otwór odbytowy położony w rejonie apikalnym pancerz jest kulisty lub zbliżony do kształtu kulistego. Takie jeżowce zwane są jeżowcami regularnymi. U gatunków jeżowców nieregularnych pancerz ma wtórnie symetrię dwuboczną, jednakże ślady symetrii pięciopromienistej są zawsze widoczne. Zob. Jeżowce nieregularne; Jeżowce regularne.

Rys. 1. Pancerz jeżowca ochrania miękkie narządy wewnętrzne i pokryty jest kolcami ułożonymi w 5 szerokich pasmach, które rozdzielone są 5 wąskimi pasmami bez kolców

Rys. 2. Budowa pancerza jeżowca Goniocidaris parasol, z którego usunięto kolce

Otwór gębowy znajduje się na dolnej (oralnej) stronie pancerza, otoczony błoniastą strukturą - perystomem. U jeżowców regularnych otwór gębowy położony jest pośrodku strony oralnej, a u form nieregularnych jest przesunięty poza rejon apikalny i leży naprzeciwko pasa interambulakralnego, w obrębie którego znajduje się otwór odbytowy. Jako przednią określa się tę część ciała, w której znajduje się otwór gębowy. U form regularnych i niektórych nieregularnych otwór gębowy wyposażony jest w pierścień 5 mocnych szczęk, z których każda ma 1 duży ząb. Szczęki i zęby razem tworzą aparat gębowy, tzw. latarnię, po raz pierwszy opisaną przez Arystotelesa. U jeżowców występują dobrze rozwinięte, niewielkie chwytne struktury - pedicellarie, mające formę dzioba osadzonego na styliku. Dziób zbudowany jest z trzech (czasami tylko z dwóch) ruchliwych szczęk, poruszanych za pomocą mięśni. U niektórych gatunków na pedicellariach uchodzą gruczoły jadowe. Pedicellarie reagują na dotyk i chwytają drobne organizmy lub cząstki, z którymi się zetkną; służą też m.in. do czyszczenia pancerza. Rozmieszczenie układu nerwowego odpowiada z grubsza rozmieszczeniu układu wodnego. Nóżki ambulakralne odbierają wrażenia dotykowe i smakowe. Kilka gatunków jeżowców ma światłoczułe plamki rozmieszczone w naskórku górnej powierzchni ciała. Natomiast otworki w tzw. płytkach ocellarnych (ocznych) nie są wrażliwe na światło. Występujące u niektórych jeżowców maleńkie pęcherzyki osadzone na stylikach przyczepionych do naskórka uważane są za narządy zmysłu równowagi. Układ pokarmowy ma formę rury, położony jest we wtórnej jamie ciała i przyczepiony do wewnętrznych ścian pancerza krezkami. Żołądek odchodzący od przełyku zagina się pętlowato w kierunku odwrotnym do kierunku ruchu wskazówek zegara (patrząc od góry), a jelito tylne zagina się w stronę przeciwną. Jelito końcowe biegnie do góry, gdzie łączy się z otworem odbytowym.

Jeżowce, podobnie jak rozgwiazdy, uzyskują dojrzałość płciową po pierwszym roku życia, ale rosną jeszcze przez kilka lat. Długość życia nie jest znana, ale przyjmuje się, że średniej wielkości gatunki żyją ok. 5-6 lat. Zdecydowana większość jeżowców jest rozdzielnopłciowa, chociaż znane są płodne gatunki obojnacze. Uszkodzone kolce i niektóre narządy mogą być regenerowane. Jeżowce żyją we wszystkich morzach od strefy pływów do strefy głębinowej. Przedstawiciele rodzaju Pourtalesia występują w Rowie Banda na głębokości 7250 m. Jeżowce regularne odżywiają się głównie glonami; zwykle chowają się za dnia pod kamieniami, utrzymywanymi nad pancerzem przez nóżki ambulakralne i wychodzą na żer w nocy lub przy wysokim przypływie. Serduszkowce i inne jeżowce nieregularne zagrzebują się w mule lub piasku; żywią się materią organiczną znajdującą się w mule lub wybranymi cząstkami detrytusu. Jeżowce przemieszczają się powoli, poruszając kolcami niczym szczudłami; kolce są zestawione ruchomo z pancerzem i wprawiane w ruch przez mięśnie otaczające ich podstawy. Zaopatrzone w przyssawki nóżki ambulakralne wykorzystywane są przy wspinaniu się na strome powierzchnie i do pełzania po podłożu. Zob. Euechinoidea; Perischoechinoidea; Szkarłupnie. [H.B.F.] (M.Jag.)

[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach