Biblioteka
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Biblioteka > Religie, Filozofia > Etyka w działaniu  



[1]  [2]  [3]  [4]  [5]  [6]  [7]  [8]  [9] 
W XIX wieku liberalizm miał nie mniej oddanych obrońców niż w wieku poprzednim. John Stuart Mill w swej książce O rządzie reprezentatywnym dowodził, że rządy sprawowane w ustroju liberalnym przez demokratycznie wybranych reprezentantów gwarantują z jednej strony najlepsze wykorzystanie energii i talentu jednostek, a z drugiej - swobodny rozwój wszystkich mniejszości, którym nie będzie zagrażać sprawująca rządy większość. Mill używał argumentów teoretycznych i historycznych do obrony liberalizmu. Argument teoretyczny opierał się na założeniu, że indywidualność człowieka ma największą wartość dla niego i dla jego społeczności. Człowiek kultywujący w sobie indywidualność, a więc cechy niezwykłe i niepowtarzalne, połączone w jakieś trwałe stanowisko, nie powinien być ograniczany przez wzgląd na wyższe wartości, których sensu nie dostrzega. W swoim dążeniu do szczęścia ogranicza go tylko wzgląd na innych ludzi. Mill odróżnia czyny dotyczące wyłącznie sprawcy oraz czyny dotyczące sprawcy i osób postronnych. Przyznaje każdemu pełne prawo decyzji w odniesieniu do czynów pierwszego rodzaju oraz - za Hobbesem - najszerzej pojętą wolność, dającą się pogodzić z analogiczną wolnością innych, w wypadku czynów drugiego rodzaju. Sądzi przy tym, że kształtowanie własnej autonomii osiągane jest przede wszystkim przez dokonywanie czynów dotyczących tylko sprawcy - gdy kształci się i rozwija w sobie umiejętności manualne i intelektualne, gdy pracuje się nad sobą i swoją przyszłością - lub czynów dotyczących innych, lecz nie budzących kontrowersji, gdy jednostka angażuje się w działalność ogólnie dostępną i stara się zdobyć sukces na rynku, w nauce, polityce, sztuce itp. Człowiek z wyraźną indywidualnością wykazuje pomysłowość, wiele eksperymentuje i szuka nowych rozwiązań w każdej dziedzinie życia. To on ożywia produkcję, handel, aktywność społeczną, religijną i kulturalną. Żadna idea normatywna nie powinna więc ograniczać jednostek przedsiębiorczych i pomysłowych, dopóki nie łamią one prawa i nie powodują jawnych szkód, odczuwanych przez resztę społeczności. Powszechna wolność wydaje się najlepszym teoretycznym rozwiązaniem w programie maksymalizacji społecznej użyteczności.

Mało osób poza Niemcami pojmuje znaczenie doktryny, którą Wilhelm von Humboldt, wybitny uczony i polityk, obrał za temat swej rozprawy - doktryny głoszącej, że "celem człowieka, czyli tym, co dyktują mu wieczne i niezmienne nakazy rozumu, a nie podszepty mglistych i chwilowych pragnień, jest najwyższy i najbardziej harmonijny rozwój jego władz złączonych w jedną logiczną całość", że przeto celem, "do którego musi bezustannie dążyć każda ludzka istota i którego szczególniej osobom zamierzającym wpływać na swoich bliźnich nie wolno nigdy tracić z oczu, jest silna i rozwinięta indywidualność"; że do tego są niezbędne dwie rzeczy, "wolność i rozmaitość sytuacji"; i że z ich zjednoczenia powstaje "indywidualna dzielność i nieprzebrana różnorodność", których skojarzenia daje "oryginalność". (J. S. Mill: Utylitaryzm. O wolności. Warszawa 1959).

Zdaniem Milla w krajach zamożnych i światłych społeczeństwo ceni jednostki silne, energiczne i aktywne. W krajach ubogich i tradycyjnych rządząca elita faworyzuje jednostki bierne, posłuszne i chętnie umacniające istniejący system społecznych zależności. Demokracja służy ludziom o silnej indywidualności i wyrobionej autonomii. Feudalizm sprzyja jednostkom zależnym, gnuśnym i bezczynnym. Nie można pobudzić aktywności społecznej odgórnymi zarządzeniami. Każdy absolutyzm, choćby najbardziej oświecony, jest więc wrogiem rozwoju indywidualności i postępu.

To prawda, że despota może przeprowadzić całe wychowanie ludu - i jeżeli tego dokona, jest to jeszcze najlepsze usprawiedliwienie jego despotyzmu. Ale wszelkie wychowanie, które nie zmierza do tego, aby z ludzi porobić maszyny, kończy się na tym, że budzi w nich pragnienie wyzwolenia się, niezależności. (J. S. Mill: O rządzie reprezentatywnym. Poddaństwo kobiet. Kraków 1995).

Dla Herberta Spencera liberalizm jest ustrojem, który zawsze staje po stronie jednostki i przeciw państwu, jeśli dojdzie między nimi do konfliktu. W książce Człowiek przeciw państwu Spencer przeciwstawia sobie dwa typy społecznej organizacji: wojskową i przemysłową. Do XIX wieku dominowała struktura wojskowa oparta na statusie społecznym. Od XIX wieku dominującą stała się struktura przemysłowa oparta na umowie społecznej. Struktura przemysłowa przejęła jednak pewne tradycyjne założenia. Ma tendencję do mnożenia przepisów, otacza zbędną opieką jednostki niezaradne, załatwia problemy społeczne, zamiast pozostawić ich rozwiązanie zapobiegliwości obywateli. Wigowie stali się nowymi torysami - utyskuje Spencer - i zamiast sprzyjać ostremu współzawodnictwu między jednostkami, chronią je przed trudnościami życia, wprowadzając przymusowe ubezpieczenia, ograniczenie godzin pracy, programy likwidacji obszarów nędzy itd. Zdaniem Spencera pomagać należy tylko dzieciom. Kto pomaga dorosłym, przekształca ich w dzieci. Ta paternalistyczna postawa jest - zdaniem Spencera - skutkiem ignorancji. Rządy w Anglii sprawowane są przez Parlament, do którego trafia poseł:

wprost z college'u [...], myśląc jeszcze o tym, co się dzieje z jego sforą psów [...], lub z prowincjonalnego miasteczka [...] po porzuceniu praktyki adwokackiej i nie zdaje sobie sprawy z tego, jak mało wie, a publiczność zgadza się z jego przekonaniem, że nie jest konieczne, by wiedział cokolwiek więcej, nim przystąpi do dyskusji nad projektowaną ustawą. (H. Spencer: Jednostka wobec państwa. Warszawa 1886).

[1]  [2]  [3]  [4]  [5]  [6]  [7]  [8]  [9] 
[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach