Biblioteka
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Biblioteka > Biologia > SŁOWNIK KOTÓW ŚWIATA  




Zuzanna Stromenger, Krzysztof Schmidt
KOT DOMOWY
[1]  [2]  [3] 
Felis catus, Felis silvestris catus
domestic cat
chat domestique
Hauskatze, Domestizierte Katze

Gatunek ten opisał w 1758 roku Karol Linneusz, który uważał wszakże odmianę burą pręgowaną za formę właściwie identyczną ze żbikiem europejskim. Najprawdopodobniej jednak kot domowy pochodzi od kota nubijskiego, choć kwestia ta nie została ostatecznie rozstrzygnięta. Niektórzy uważają, że koty udomowione przekrzyżowały się w pewnym stopniu z chausem, żbikiem europejskim, a nawet z manulem. Część badaczy sądzi, że kot domowy, żbik europejski i kot nubijski to podgatunki jednego gatunku Felis silvestris (odpowiednio: F. s. catus, F. s. silvestrisF. s. libyca).

Ogólne podobieństwo morfologiczne i genetyczne między tymi trzema formami sprawia, że trudno jest jednoznacznie określić, który z dwóch dzikich kotów był formą wyjściową kota domowego. Najbardziej przekonujące zdają się pośrednie dowody na temat pochodzenia kotów. Jednym z nich są wykopaliska archeologiczne, którym towarzyszą szczątki kotów - wszystkie dotychczasowe informacje wskazują na północnoafrykańskie albo zachodnioazjatyckie pochodzenie kotów domowych. Innym dowodem jest zachowanie się kotów w stosunku do ludzi. Żbiki mają ogólnie reputację wyjątkowo dzikich i trudno oswajalnych drapieżników, nawet gdy są wychowywane od maleńkości. Koty nubijskie, przeciwnie, mają łagodny temperament i często żyją w pobliżu ludzkich osiedli. Są nawet niekiedy oswajane i trzymane przy domach zamiast kotów domowych.

powiększenie...

Kot domowy, Felis silvestris catus. Rys. Wiesław Dojlidko.
Istnieją również etymologiczne powody, aby sądzić, że koty domowe wywodzą się z terenów zamieszkanych przez koty nubijskie.

Bardzo podobnie brzmiące w wielu językach słowo kot: cat, chat, Katze, koszka, włos. gatto, hiszp. gato i inne - wywodzi się najprawdopodobniej z nubijskiego kadiz, z którego powstało rozpowszechnione w IV wieku naszej ery łacińskie cattus, a także arabskie quttha. Z kolei angielskie spieszczenie puss, pussycat, podobnie jak rumuńskie pisicca, wywieść można od Pasht - jednej z wersji imienia staroegipskiej bogini Bastet, którą przedstawiano w postaci kobiety z głową kota. Łaciński wyraz feles, czyli felis, znaczy: kot, natomiast catus znaczy: bystry, mądry.

Uważa się, że koty zostały po raz pierwszy udomowione w starożytnym Egipcie ok. 6 tysięcy lat temu. Mimo zakazu wywożenia udomowionych kotów z Egiptu, gdzie otaczano je boską czcią, i mimo nakazu wykupywania i przywożenia z powrotem tych kotów, które zostały przemycone poza granice państwa, w pierwszej połowie drugiego tysiąclecia (1700-1500) p.n.e. udomowione koty prawdopodobnie żyły już na terenie Palestyny i na Krecie, gdzie przybyły wraz z egipskimi kupcami. Po dłuższym czasie koty znalazły się w Grecji, a w V wieku p.n.e. Grecy przywieźli je do południowej Italii. Najwcześniejsze wskazówki świadczące o dotarciu kotów domowych do Indii pochodzą mniej więcej z 200 roku p.n.e. Prawdopodobnie jeszcze później dotarły na Daleki Wschód i do Chin. Do rozprzestrzenienia kotów w Europie w dużej mierze przyczynili się Rzymianie. W pierwszej połowie IV wieku n.e. koty żyły już w południowej Anglii, a od wieku X w całej Europie i Azji. Koty mają niezwykłą zdolność adaptowania się do różnorodnych warunków bytowania; docierały do najdalszych zakątków świata na pokładach statków, na które często były zabierane jako tępiciele gryzoni.

Długość tułowia wraz z głową wynosi 40-60 cm, długość ogona 25-35 cm; wysokość 22-36 cm; ciężar 2-5 kg, wyjątkowo 7-8 kg.

Formę umaszczenia wciąż jeszcze bardzo rozpowszechnioną, a zarazem najbardziej archaiczną, najbliższą wyjściowej formie dzikiej (a więc kotu nubijskiemu), reprezentują koty krótkowłose, które mają ciemne lub czarne pręgi na tle burym, popielatym lub brązowym; umaszczenie to określa się jako dzikie, tabby, aguti, niekiedy też jako tygrysie. Wzdłuż wierzchu głowy i karku biegnie 4-5 prążków; czarno zakończony ogon ma kilka poprzecznych pasków lub pierścieni, pod spodem jest jaśniejszy, podobnie jak brzuch i kończyny. U wielu osobników pręgi rozdzielają się na cętki. W X wieku z Anglii przez Francję dotarł na kontynent inny typ kota domowego, zwany marmurkowym (nie mylić z nieudomowionym kotem marmurkowym), blotched tabby, z jedną centralną plamą i spiralną pręgą wokół niej na każdym boku tułowia. Na obliczu występują wyraźne prążki policzkowe. Niektóre koty marmurkowe mają jasne obwódki oczu i bródkę, a także wnętrze małżowin usznych, które z wierzchu są ciemniejsze. Z pręgowanej szarej formy macierzystej powstało w drodze mutacji i selekcji hodowlanej ponad 100 ras, a w ich obrębie wiele odmian barwnych. Ogólnie dzieli się je na długowłose (głównie rasa perska), półdługowłose (np. koty tureckie, norweskie) i krótkowłose (wśród nich przede wszystkim koty europejskie i ich pochodne, np. koty amerykańskie). W obrębie wielu ras zdarzają się osobniki odmiany melanistycznej (czarnej), albinotycznej (białej z czerwonymi oczami), półalbinotycznej (np. syjamczyki), a ponadto szare zwane niebieskimi, rude, brązowe, beżowe, kremowe, o włosach paskowanych lub ciemno zakończonych, cieniowane, pręgowane albo jednolite, dropiate, dwu- lub trójkolorowe (przy czym trójkolorowość u kotów europejskich występuje prawie wyłącznie u samic).

Koty domowe mogą być krępe, mieć szeroką głowę i słupkowate nogi (np. u kotów perskich), mogą być też bardzo smukłe, mieć cienkie, wysokie kończyny, biczowaty ogon i wąski pyszczek (od niedawna modny standard syjamczyków). U wielu kotów, zwłaszcza na Wschodzie, ogony bywają guzowate, skrócone i na końcu wielokrotnie załamane, przypominające pompon. Na Wyspach Brytyjskich pojawiły się mutanty o załamanych ku przodowi uszach (szkockie kłapouche) i bezogonowe ze zdegenerowanymi kośćmi miednicy (z wyspy Man). Liczne rasy hodowlane (nie tylko kotów) odznaczają się cechami zwyrodnieniowymi, które zwierzęciu utrudniają życie tak dalece, że nie potrafi ono dać sobie rady bez ludzkiej opieki i zabiegów pielęgnacyjnych. Do takich cech należy m.in. nieproporcjonalna długość i wiotkość włosów u kotów perskich, uniemożliwiająca im lizanie się, oraz szeroka głowa utrudniająca poród.

Ciąża trwa 57-69 dni (najczęściej 63); w miocie rodzi się od jednego do kilkanaściorga (najczęściej troje-pięcioro) kociąt, które ważą 80-120 g. Ssą one przez 2-3 miesiące, dojrzałość płciową osiągają w wieku 7-10 miesięcy, a pod właściwą opieką żyć mogą nawet ponad 20 lat.

Naturalnym pokarmem kotów domowych są przede wszystkim drobne ssaki, głównie gryzonie i króliki, ryby, owady (zwłaszcza szarańczaki) i inne małe zwierzęta, na przykład węże i jaszczurki. Ptaki stanowią z reguły mało istotny składnik pokarmu kotów domowych, ale w miejscach, gdzie jest mało gryzoni (np. na terenach zurbanizowanych i na wyspach), mogą one przeważać w ich diecie. Populacje dziko żyjących kotów domowych na małych oceanicznych wyspach mają niekiedy katastrofalny wpływ na endemiczną faunę. Niektóre badania dowodzą jednak, że koty zmniejszają również liczebność innych, bardziej efektywnych drapieżników (np. szczurów), przez co przyczyniają się do ochrony ptaków. Koty domowe często zjadają też trawę i inne rośliny zielne. Prawdopodobnie jednak nie służą im one jako pokarm, lecz jako rodzaj środka przeczyszczającego. Zjawisko to znacznie rzadziej występuje u dziko żyjących kotów domowych. Dobowe zapotrzebowanie pokarmowe kotów domowych może wahać się od 35 do 500 g (czyli np. 2-30 myszy), zależnie od pory roku.

Dziko żyjące koty domowe wykazują dużą różnorodność w zakresie zachowań socjalnych. Jest to przede wszystkim efekt zamieszkiwania przez nie rozmaitych siedlisk - od subarktycznych wysp po centra wielkich miast. Na przykład na wyspach Monach w pobliżu Hebrydów, gdzie trudno jest o pokarm, poszczególne osobniki żyją samotnie w bardzo niskich zagęszczeniach (zaledwie 4 osobniki na 1 km2), zajmując duże (do 60 ha), nie nakładające się na siebie terytoria i polują głównie na króliki. W środowiskach miejskich, gdzie łatwiej o pokarm w postaci odpadków lub żywności dostarczanej przez ludzi, koty domowe żyją w zagęszczeniach od kilkuset do ponad 2000 osobników na kilometr kwadratowy i użytkują areały osobnicze często nie przekraczające 0,06 ha. Obfitość pokarmu sprawia, że koty gromadzą się wokół jego źródeł i tworzą grupy złożone z samic z młodymi i jednego do kilku samców. Formowanie się grup jest możliwe nie tylko dzięki względnie łatwo dostępnemu pokarmowi, ale również dzięki tolerancji, jaką samice okazują swoim dorastającym młodym, szczególnie płci żeńskiej. Korzyścią dla matek, wynikającą z tej tolerancji, jest propagacja własnych genów, gdyż w grupie ich dojrzałe potomstwo ma większą szansę na przeżycie. Potomstwo męskie z reguły opuszcza swoje rodzinne grupy i wędruje w poszukiwaniu nie zajętych terytoriów, chociaż zmniejsza to jego szanse przeżycia. Sens biologiczny tego zjawiska polega na unikaniu chowu wsobnego, tj. kojarzenia blisko spokrewnionych osobników. Matki zyskują w ten sposób dodatkową korzyść, gdyż ich geny są rozprzestrzeniane na dużym obszarze.

Dorosłe samce należące do danej grupy nie są z nią ściśle związane i penetrują obszary dziesięciokrotnie większe od areałów samic, obejmujące kilka kolonii kotek. Zdarza się, że terytoria poszczególnych samców częściowo nakładają się na siebie. Samice wchodzące w skład jednej kolonii penetrują dokładnie ten sam obszar, ale terytoria różnych kolonii samic są prawie całkowicie rozdzielone. Jeśli na danym terenie żyją również koty mieszkające w domach, są one przeważnie zdominowane przez koty wolno żyjące. Zajmują mniejsze terytoria, a w przypadkach konfliktowych są przepędzane przez wolno żyjących rezydentów.

W grupie kotów istnieje system hierarchii społecznej opartej na dominacji liniowej (polega ona na tym, że jeden z osobników ma najwyższą pozycję, a reszta jest podporządkowana wyżej stojącym osobnikom i jednocześnie dominuje nad kotami o niższej randze). System ten istnieje przede wszystkim wśród samic. U samców te zależności są mniej wyraźne. Dominujące osobniki, które są przeważnie cięższe, mają pierwszeństwo dostępu do samic w swojej grupie, ale gdy poszukują samic w innych grupach, mogą zostać przepędzone nawet przez lżejsze samce. Pozycja w grupie odgrywa istotną rolę również podczas jedzenia. Pierwszeństwo dostępu do pokarmu mają samice - pierwsze pożywiają się te najstarsze i najcięższe - ale najbardziej uprzywilejowane są małe kocięta, gdyż nie tylko samice, ale również dorosłe samce czekają, aż młode nasycą głód.

Koty domowe, z oczywistych względów, nie są brane pod uwagę jako gatunek mogący podlegać jakiejkolwiek ochronie. Ich liczebność jest limitowana przede wszystkim liczbą dostępnych schronień, ponieważ większość populacji kotów jest w mniejszym lub większym stopniu karmiona czynnie lub biernie przez ludzi. Istotnymi przyczynami śmierci kotów domowych są kolizje z pojazdami mechanicznymi, a także zatrucia środkami chemicznymi.

Częstym problemem bywa przegęszczenie populacji kotów. Obfitość pokarmu powoduje zmniejszenie powierzchni areałów osobniczych, co pociąga za sobą wzrost nie zajętego obszaru, który jest zasiedlany przez osobniki przybywające z innych terenów. Dlatego zaleca się stosowanie środków antykoncepcyjnych dla kotów, a także całkowitą kastrację osobników w populacji.

Stosunek ludzi do kotów domowych kształtowany był przez tysiąclecia względami religijnymi i politycznymi. Podczas gdy starożytni Egipcjanie czcili je jako bóstwa, to już Persowie, którzy pokonali i zajęli Egipt w 525 roku p.n.e., wykorzystywali koty w czasie walki, mocując je na rozkaz króla Kambyzesa II do tarcz, aby zniechęcić Egipcjan do stawiania oporu. W Europie do dziś przetrwał negatywny stosunek do kotów, który swój początek miał zapewne w średniowieczu, kiedy to Inkwizycja utożsamiała koty ze złymi mocami. Na Dalekim Wschodzie i w krajach muzułmańskich koty od dawna otaczane były życzliwością, czego dowodem jest między innymi wyhodowanie tam już kilkaset lat temu kotów syjamskich i perskich.

Najważniejsze rasy kotów domowych:

Koty długowłose:

  • Perskie w licznych odmianach barwnych (czarne, białe, niebieskie, czekoladowe, dymne, rude, kremowe i inne wielobarwne o różnych kolorach oczu; głowa masywna, nos krótki, nogi słupkowate).
  • Ragdoll (oczy niebieskie, umaszczenie szare lub srokate).
  • Tureckie angorskie (różne odmiany barwne, budowa smukła).

    Koty półdługowłose:

  • Birmańskie święte (oczy niebieskie, umaszczenie syjamcze, palce białe).
  • Tureckie (białe, plamki i ogon rude).
  • Norweskie leśne w różnych odmianach barwnych (ciało wydłużone, owłosienie obfite, tworzy kryzę).
  • Balijskie (umaszczenie syjamcze, oczy niebieskie).

    Koty krótkowłose:

  • Brytyjskie w różnych odmianach barwnych (oczy często pomarańczowe, budowa masywna, nogi słupkowate).
  • Europejskie w różnych odmianach barwnych i o różnych kolorach oczu (budowa na ogół krzepka, formy wyjściowe to koty pręgowane - tabby, aguti - marmurkowe, cętkowane, gładkie szaroniebieskie).
  • Rosyjskie niebieskie (oczy zielone, budowa smukła, futro przypomina plusz).
  • Chartreuse (szaroniebieskie bez desenia, oczy pomarańczowe, budowa masywna).
  • Abisyńskie (barwa najczęściej zająca, oczy żółte lub zielone, budowa smukła i gibka).
  • Manx (wszelkie odmiany barwne, brak ogona, zwyrodniała miednica, chód kicający).
  • Burmskie (różne odmiany barwne, ale ubarwienie jednolite, oczy złotożółte, budowa dość smukła).
  • Reksy (wszelkie odmiany barwne, futro pluszowate, kędzierzawe).
  • Koraty (cieniowane lub pręgowane, barwa niebieskoszara, oczy zielone).
  • Krótkowłose egzotyczne (w barwach różnych, budowa smukła, sierść krótka).
  • Amerykańskie szorstkowłose (ich sierść przypomina sierść szorstkowłosego jamnika lub foksteriera).
  • Bombay (umaszczenie tylko czarne).
  • Egipskie Mau (cętkowane, dropiate, wyhodowane z typu tabby).
  • Japońskie krótkoogonowe (najczęściej plamiste, ogon przypomina pompon).
  • Szkockie kłapouche (różne odmiany barwne, uszy załamane do przodu).
  • Nagie (zupełnie bezwłose).
  • Syjamskie w różnych odcieniach (na ogół tułów beżowy do jasnobrązowego, oczy niebieskie, maseczka, uszy, ogon i nogi ciemniejsze lub pręgowane. Obecny standard: budowa bardzo smukła, ogon biczowaty niezałamany, głowa klinowata).
  • Orientalne w różnych odmianach barwnych (oczy zielone, u białych niebieskie, budowa smukła).

  • [1]  [2]  [3] 
    [  góra strony  ]

    Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach