Biblioteka
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Biblioteka > Archeologia, Historia, Kultura antyczna > KULTURA ANTYCZNA  



[1]  [2]  [3]  [4]  [5]  [6] 
Powszechnie wiadomo, że w dawnych szkołach dzieciom elity wbijano do głów łacińską gramatykę. Tak naprawdę jeszcze sto lat temu w brytyjskich szkołach prywatnych w ogóle niewiele uczono poza łaciną i greką. Głównym tego uzasadnieniem nie były bynajmniej otwierające się przed umiejącym płynnie czytać w obu językach uczniem uroki antycznej literatury, lecz zdolność logicznego i racjonalnego myślenia, którą wpajać miała staranna nauka reguł gramatycznych. Na tym gruncie rozwinęła się jedna z (pobocznych co prawda) gałęzi wiktoriańskiej gospodarki, produkująca podręczniki, z których część pozostaje w użyciu do dzisiaj. Nazywano w nich i objaśniano części mowy i wszystkie najdrobniejsze problemy gramatyczne: gerundium i gerundivum, odmianę amo-amas-amat, ablativus absolutus, temat supini od confiteor, zdanie warunkowe w oratio obliqua, czasowniki na trzecią osobę liczby pojedynczej koniunktiwu plusquamperfecti passivi czwartej koniugacji i tym podobne subtelności (zob. rycina poniżej).

No i wystaw sobie, że gdy zapytałem o temat supini od confiteor, ten dureń nie potrafił słowa z siebie wydusić! Wyznanie nauczyciela języków klasycznych?

Dziś tylko fundamentalista wierzy w to, że wkuwanie na pamięć gramatycznych regułek dodatnio wpływa na intelekt. Nadal jednak przedmiotem debaty pozostaje, jak najlepiej (i możliwie najprzyjemniej) uczyć języków klasycznych. Oferta programowa jest dziś bardzo szeroka, lecz nie jej treść nas tu interesuje. Chodzi nam tylko o to, by zaznaczyć, że nauczanie języków klasycznych nigdy - nawet w czasach wiktoriańskich - nie było monolitycznym i pozbawionym opozycji reżymem, jakim się wydaje na pierwszy rzut oka. Przeciwnie, zawsze wywoływało rozmaite reakcje, i te reakcje należy również postrzegać jako część nauki o antyku.

Jedną z takich reakcji przedstawia nam komiksowa postać Nigela Moleswortha, stworzona przez Geoffreya Willansa i Ronalda Searle'a. W How to be topp (Jak być prymusem), jednej z serii połączonych osobą Moleswortha satyr na angielską szkołę, cała strona rysunków poświęcona została "prywatnemu życiu gerundium", łacińskiej formy czasownikowej, pomysłowo przemienionej w egzotyczne zwierzę.

Kennedy odkrywa gerundium i wiedzie je w niewolę. Wkuwanie na pamięć reguł gramatyki łacińskiej nazywano dawniej w Anglii The gerund grind (tłuczeniem gerundium). Ironia polega w części na tym, że gerundium (forma rzeczownika odczasownikowego) w tekstach łacińskich występuje bardzo rzadko; jest jednak gwiazdą podręczników gramatyki takich jak "elementarz łaciński" Kennedy'ego.

Na naszym rysunku poskramia je Benjamin Hall Kennedy, autor najsławniejszego z używanych w szkołach podręczników łacińskiej gramatyki. (Jeden z praktycznych wierszyków, ułatwiających według Kennedy'ego naukę, zamieszczamy poniżej). Obrazek przedstawia uratowany przez naukę okaz ginącego gatunku lub schwytany w niewolę wybryk natury, przeznaczony na pokazy do cyrku - a być może zarazem i jedno, i drugie. Tak czy inaczej, świetnie nadaje się do przypomnienia, że w tej samej odległej chwili, gdy po raz pierwszy zaczęto wtłaczać dzieciom do głów łacińską gramatykę (obojętne, czy za ich zgodą, czy wbrew ich woli), narodziła się kontrkultura wyrażająca swój protest za pomocą krążących po klasie rysunków i napisów wydrapywanych na ławkach. Ten pełen pomysłowości oddolny ruch oporu należy do przedmiotu na równych prawach z samą gramatyką.

Imiona, co się nie odmieniają,
Nijakiego są rodzaju.
Za przykład fas i nefas mamy,
infinitivus z tego znamy:
est summom nefas fallere:
oszustwo to okropny grzech.
Ta rymowanka miała ułatwiać dzieciom opanowanie wiadomości o niektórych rzeczownikach łacińskich. Kennedy nie przepuszcza okazji, by razem z gramatyką wbić do głowy i umoralniającą sentencję.

Nie mamy tu jednak na myśli tylko aktów cichej zemsty dokonywanych przez udręczonych uczniów. Nawet ludzie najbardziej zafascynowani antykiem często wyrażali wątpliwości co do wartości i sensu ciasnych form nauczania gramatyki. Poeta Louis MacNeice, z wykształcenia filolog klasyczny, był przyjacielem i przez jakiś czas kolegą uniwersyteckim E. R. Doddsa (znanego nam z poprzedniego rozdziału). W latach dwudziestych uczył się łaciny i greki w Marlborough College, a następnie studiował filologię w oksfordzkim Merton College. Potem wykładał na uniwersytetach w Birmingham i Londynie. W swym wierszu autobiograficznym The Autumn Journal (Jesienny dziennik) z ironią wspomina, jak jego samego uczono języków klasycznych, jak prestiż przedmiotu łączył się z wymyślną sztucznością i rutyną nauki:

Gdy tak się mają sprawy, jak mówiono na lekcjach łaciny,
   Poczuwam się do wdzięczności,
Że wkuwałem klasyków w Marlborough i Merton, gdyż wielu
   Nie miało przyjemności
Poznawać języki, których martwość nie budzi
   Najmniejszej wątpliwości
I jak klocki w pudełku układać w swej głowie
   Marmurowe mądrości.
Louis MacNeice: The Autumn Journal.
[W:] Collected Poems. E. R. Dodds (red.), Londyn 1966, s. 125.

Ta krytyka nauczania klasycznego nie jest głosem z zewnątrz. Stanowi część prowadzonego w ramach tej dyscypliny sporu o to, jak należy ją wykładać, a także (już dla dzisiejszego świata) wizję przedmiotu stworzoną przez jednego z najwybitniejszych dwudziestowiecznych poetów języka angielskiego. Chyba pomogła nam trochę pojąć, dlaczego nauka o antyku musi też obejmować refleksję nad samą sobą.

Mary Beard, John Henderson
Przełożył Grzegorz Muszyński
[1]  [2]  [3]  [4]  [5]  [6] 
[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach