Biblioteka
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Biblioteka > Archeologia, Historia, Kultura antyczna > O muzyce. O utworach poetyckich. Epigramy  



[1]  [2]  [3]  [4]  [5]  [6]  [7]  [8]  [9] 
Twórczość

O pisarskiej działalności Filodemosa do połowy XVIII w. wiedzieliśmy bardzo niewiele. Zachowane świadectwa antyczne mówią jedynie o twórczości epigramatycznej, znanej nam z Antologii Palatyńskiej, gdzie znalazło się przeszło trzydzieści jego utworów. Istnienie prozatorskiego dorobku Filodemosa potwierdzał wprawdzie Diogenes Laertios, żyjący na przełomie III i IV w. n.e. historyk filozofii, który powołuje się (10,3) na wypowiedź naszego epikurejczyka z X księgi jego dzieła pt. Historia filozofii (Tón philosóphon sýntaksis), jednak ta okazjonalnie poczyniona uwaga nie mogła dać wyobrażenia ani o charakterze całej twórczości naszego autora, ani o wielkości jego pisarskiej spuścizny.

I oto druga połowa XVIII stulecia przynosi zasadniczą zmianę. Spektakularne odkrycie, jakim było odsłonięcie zasypanych w roku 79 n.e. popiołami wulkanicznymi Pompejów i Herkulanum, uchyliło zarazem rąbka tajemnicy spowijającej dotąd prozatorskie pisma Filodemosa. W Herkulanum w latach 1752-1754 natrafiono mianowicie na ruiny willi, która - zdaniem wielu uczonych - była własnością Kalpurniusza Pizona, patrona Filodemosa. Odkryto w niej m.in. pozostałości galerii rzeźb przedstawiających królów hellenistycznych, wybitnych greckich mówców, poetów i filozofów, ale najcenniejszym znaleziskiem jest biblioteka z przeszło tysiącem zwęglonych zwojów papirusowych. Przynosi ona zbiór spisanych w większości po grecku tekstów epikurejskich, którego niebagatelną część stanowią dialogi i traktaty filozoficzne autorstwa Filodemosa. Odkrycie w willi wielu zwojów z tekstem dzieła samego Epikura O naturze (Perí phýseos) świadczyć może o tym, iż biblioteka była miejscem, gdzie wiedzę zgłębiali młodzi adepci zainteresowani nauką Mistrza z Ogrodu, a księga O naturze służyła jako rodzaj ogólnie dostępnego podręcznika. David Sider zwraca uwagę, że kolekcja tekstów epikurejskich nie zawiera utworów pisarzy żyjących po śmierci Filodemosa, a więc po około 44 r., i wnioskuje na tej podstawie, iż mamy tu do czynienia ze zbiorem należącym do rodziny bogatego właściciela willi, być może Pizona; zbiorem przekazywanym kolejnym spadkobiercom, którzy jednak nie poszerzali go, traktując raczej jako oryginalną, lecz nieco bezużyteczną lokatę kapitału lub co najwyżej rodzinną pamiątkę. Dla nas ten brak zainteresowania ze strony kolejnych posiadaczy księgozbioru jego dalszym rozwojem, jak również tragedia, jaką był dla ówczesnych mieszkańców Pompejów i Herkulanum wybuch Wezuwiusza, okazały się - paradoksalnie rzecz biorąc - niezwykle szczęśliwym splotem okoliczności. Mamy oto bowiem, po przeszło dwudziestu stuleciach, jakie upłynęły od tamtych dni, możliwość zajrzenia do biblioteki, w której Filodemos pracował i zdeponował swoje najważniejsze dzieła. Rezydencja, gdzie odkryto księgozbiór, nazwana została Willą Papirusów (Villa dei Papiri), i określenie to funkcjonuje do dziś w literaturze naukowej poświęconej wykopaliskom i znaleziskom w Herkulanum.

Stan zachowania pism znalezionych w Willi Papirusów jest niezwykle fragmentaryczny. Cudem ocalałe zwoje, rozwinięte jeszcze w wieku XVIII przez sprowadzonego do Neapolu z Biblioteki Watykańskiej zakonnika Antonia Piaggio za pomocą specjalnego urządzenia, przynoszą teksty wyjątkowo okaleczone, niepełne. Kolejność żmudnie odcyfrowywanych urywków należących do poszczególnych dzieł nie jest często możliwa do ustalenia. Wielkim problemem okazuje się też rekonstrukcja Filodemosowych wywodów, ze względu na luki, nieustannie zresztą uzupełniane przez filologów niezliczonymi koniekturami i propozycjami poprawek. Rozsypujące się w proch, zwęglone zwoje są dziś prawie nieczytelne. Na szczęście ich odkrywcy i badacze natychmiast po rozwinięciu kruchych rolek przystąpili do sporządzania odpisów (tzw. apographa lub disegni). Część z nich znajduje się w Neapolu, część w Oksfordzie. Ich wartość naukowa jest różna: niektóre, sporządzone przez wynajętych "przepisywaczy" mających słabe pojęcie o grece, podają wersje tekstu odmienne od zapisanych na papirusie. Znaczna partia kolekcji z Willi Papirusów wciąż czeka na odczytanie.

Fragmenty odpisu z papirusów P.Herc.
powiększenie...

Fragmenty odpisu z papirusów P.Herc. 1425 i P.Herc. 1538, zawierających tekst traktatu O utworach poetyckich, odpowiednio: {N fr. II}, {N VII}, {N XXIV}, {N XXXI} ([za:] Philodemos, Über die Gedichte Fünftes Buch, griechischer Text mit Übersetzungen und Erläuterungen von C. Jensen, Berlin 1923, s. 6, 20, 54, 68).

Szacuje się, że w bibliotece znajdowało się ponad trzydzieści dzieł Filodemosa. W całej jego spuściźnie możemy wyróżnić kilka działów tematycznych, a wszystkie one - w założeniu twórcy - miały przybliżyć odbiorcy z I w. nauki Epikura. W większości przypadków prace te nie są twórczym rozwinięciem nauk Mistrza (epikureizm był jedną z niewielu antycznych doktryn filozoficznych, która nie ewoluowała na przestrzeni dziejów, lecz przetrwała, ogólnie rzecz biorąc, w postaci wypracowanej przez jej twórcę). To raczej prezentacja, najczęściej wyrażona w formie ostrej polemiki z poglądami przedstawicieli innych szkół. Filodemos, wierny testamentowi, w którym - jak przekazuje tradycja - Mistrz rozstawał się z uczniami, wypowiadając słowa: "Żegnajcie i pamiętajcie o moich naukach", upowszechnia przekonania Epikura, walczy o przyznanie należnego im miejsca, zachwyca się ich prostotą i głębią zarazem.

Pisma Filodemosa poświęcone problematyce logicznej, w ujęciu epikurejskim zawężonej do krytyki poznania i uznawanej przez Epikura za niezwykle ważną część filozofii, dotyczą przede wszystkim tzw. indukcji epikurejskiej, czyli sposobu wnioskowania. W najważniejszym z tej grupy dziele, zatytułowanym O sposobach znakowania (Perí semeíon kaí semeióseon), omawia Filodemos kolejne stadia postępowania zmierzające do poznania rzeczy niejawnych, tzn. niepodpadających pod zmysły, poprzez poznanie rzeczy jawnych, a więc tych, które są naszym zmysłom dostępne.

W grupie pism poruszających kwestie kosmologiczne znaczące miejsce zajmują dzieła teologiczne. Najważniejsze z nich to O bogach (Perí theón) i O pobożności (Perí eusebeías) W pierwszym Filodemos zwalcza stoickie wyobrażenie bóstwa jako przenikającej świat wszechogarniającej mocy, przeciwstawiając mu epikurejską - ekscentryczną, jak mówi Giovanni Reale, w stosunku do całej myśli greckiej - koncepcję bogów nieingerujących w ziemskie sprawy, obojętnych na los człowieka i jego stosunek do nich. Traktat O pobożności jest krytyką tradycyjnych, mitycznych i poetyckich, wyobrażeń bogów oraz wykładem poglądów założyciela Ogrodu na temat pobożności. Epikur, choć negował istnienie bezpośredniego związku między światem bogów a światem ludzi, zalecał oddawanie czci bogom. Miała ona być wyrazem podziwu i uwielbienia dla cech, które uosabiali bogowie, zwłaszcza ataraksji, czyli wewnętrznego spokoju, do czego człowiek miał dążyć całym swoim życiem.

Zagadnieniom etyczno-moralnym poświęcił Filodemos niemałą część swego dorobku pisarskiego. W przeciwieństwie do pism logicznych i teologicznych ma on charakter popularnonaukowy i przeznaczony był dla szerszego grona odbiorców aniżeli ezoteryczne kręgi "zawodowych" filozofów. Obok upowszechniania epikurejskich zasad życia szczęśliwego jako sposób wykładu wykorzystuje Filodemos - wypracowaną przez wcześniejszych cynickich myślicieli, Biona i Menipposa, a sprawdzoną przez stoików - tzw. diatrybę, która poprzez różnorodność tematyki, obrazowość języka, gawędziarski wręcz styl, zastosowanie bezpośrednich zwrotów do adresata i odwoływanie się do sytuacji z życia codziennego trafia do odbiorcy nawet niezbyt obeznanego ze skomplikowanymi teoriami i specjalistyczną filozoficzną terminologią. Diatryby, zebrane w jeden większy zbiór najprawdopodobniej przez samego Filodemosa, są utworami, w których najwyraźniej spośród wszystkich dzieł autor realizuje postulat praktycznego nastawienia filozofii epikurejskiej. Dla przykładu wymieńmy tytuły kilku pism etycznych (dysponujemy ich niezwykle skromnymi urywkami); są to: O gniewie (Perí orgés), O zazdrości (Perí phthónou), O szaleństwie (Perí manías), O miłości (Perí érotos), O wolności słowa (Perí parresías), O pochlebstwie (Perí kolakeías), O dobrym władcy według Homera (Perí toú kath'Hómeron agathoú basiléos), O zuchwalstwie (Perí hyperephanías), O chciwości (Perí philargyrías), O gospodarowaniu (Perí oikonomías), O bogactwie (Perí plútou), O śmierci (Perí thanátou), O radości z cudzego nieszczęścia (Perí epichairekakías). We wszystkich tych dziełkach Filodemos propaguje epikurejską ataraksję, czyli wewnętrzny spokój, który zapewnia człowiekowi szczęście, oraz pokazuje, jak osiągnąć ten stan.

Z pewnością w podobnym duchu Filodemos wypowiadał się w dialogach, które stanowią drugą grupę jego pism poświęconych tematyce etyczno-moralnej. Nasz Gadareńczyk przejął ten głęboko zakorzeniony w tradycji platońskiej sposób wypowiedzi i włączył go do repertuaru stosowanych przez siebie artystycznych rozwiązań, jak pośrednio zaświadcza Cyceron (Pis. 66 i 68). Niestety, nie zachowały się obszerniejsze fragmenty tych utworów, wyjąwszy szczupłe urywki dziełka O małżeństwie (Perí gámou), które potwierdzają dialogiczną formę przekazu. Biesiadna sceneria, w jakiej wcześniejsi greccy autorzy dialogów sytuowali filozoficzne dysputy, musiała być szczególnie bliska italskim wyznawcom Epikura, którzy oddawali się duchowym przyjemnościom filozofowania właśnie podczas uczt w willach bogatych patronów. Najprawdopodobniej pierwowzorami uczestników literackich dialogów Filodemosa byli jego przyjaciele skupieni wokół Syrona i Pizona, a przedstawione w nich rozmowy oddawały nastrój prawdziwych, wspomnianych już przez nas, "wspólnych pogawędek" (laliaí), jak określali swoje dyskusje epikurejczycy.

Filodemos zajmował się również dziejami filozofii. Oddzielną grupę tworzą jego pisma historycznofilozoficzne i biograficzne. Najważniejsze z nich to: Historia filozofii (Tón philosóphon sýntaksis), w której zaprezentował poglądy i sylwetki przedstawicieli najważniejszych szkół filozoficznych, dzieło polemiczne O poglądach stoików (Perí tón stoikón) oraz O Epikurze (Perí Epikoúrou), utwór nie tylko przybliżający nauki Mistrza, lecz także przedstawiający biografię założyciela Ogrodu - wszak żył on szczęśliwie i zmarł w poczuciu dobrze obranej i dobrze przebytej drogi, bez lęku przed tym, co go czeka. Z zachowanych urywków dowiadujemy się, że Filodemos dla zilustrowania poglądów i postawy życiowej Epikura cytował jego listy do przyjaciół.

[1]  [2]  [3]  [4]  [5]  [6]  [7]  [8]  [9] 
[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach