Biblioteka
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Biblioteka > Archeologia, Historia, Kultura antyczna > O muzyce. O utworach poetyckich. Epigramy  



[1]  [2]  [3]  [4]  [5]  [6]  [7]  [8]  [9] 
Epigramy

Zob. wybór epigramów Filodemosa

Twórczość poetycką Filodemosa nowożytni odbiorcy znali wcześniej niż jego dorobek prozatorski, który do czasu spektakularnych odkryć w wieku XVIII był wielką niewiadomą, natomiast zachowane w Antologii Palatyńskiej (w liczbie ponad trzydziestu) epigramy przyciągały uwagę czytelników zarówno w czasach starożytnych, jak i współcześnie. Cyceron - osobisty wróg Pizona, niechętny również wszystkim jego przyjaciołom, przeciwnik doktryny epikurejskiej - nie kryje podziwu dla artystycznej elegancji i kunsztu poetyckiego Filodemosowych epigramów. Pisze o nim (Pis. 70):

[...] tworzy utwory tak dowcipne, tak kunsztowne, tak eleganckie, że doskonalej już nie można.

Docenia więc Arpinata, jak wynika z przytoczonej tu opinii, wyrafinowany artyzm poetyckiej wypowiedzi Filodemosa. Formalna doskonałość i wysoki stopień kompozycyjnego oraz stylistycznego wyrafinowania są cechami zwracającymi uwagę także większości współczesnych badaczy, nie licząc oczywiście tych, którzy - zgorszeni ich nieraz śmiałą tematyką - potępiali niegdyś w czambuł te "lubieżne wiersze", pełne, jak mówili, orientalnej zmysłowości i zuchwałych, ocierających się o wyuzdanie scen, ich twórcę zaś nazywali autorem "igraszek wierszopiskich", libertynem i "Don Juanem buszującym beztrosko pośród utworów V księgi Antologii Palatyńskiej".

Nie wiadomo, kiedy Filodemos napisał swoje epigramy. Włoski znawca pisarskiej spuścizny Gadareńczyka, Marcello Gigante, lansuje tezę o autobiograficznym charakterze jego twórczości poetyckiej. Uczony wyróżnia w życiu naszego autora okresy: gadareński, ateński i italski, oraz przypisuje im poszczególne utwory epigramatyczne. Do pierwszego, przedepikurejskiego, zalicza większość erotyków oraz wiersze, w których Filodemos, znużony dotychczasowym hulaszczym życiem, deklaruje chęć ustatkowania się i skierowania myśli ku poważniejszym sprawom. Z podróżą do Aten wiąże Gigante utwór-modlitwę o pomyślne wiatry dla wędrującego przez morze do Pireusu autora. Z pobytem w Italii łączy natomiast epigramy, w których pobrzmiewają echa epikureizmu, jak również utwory o tematyce miłosnej, subtelniejsze w przedstawianiu uczuć aniżeli wcześniejsze erotyki, choć także niepozbawione zmysłowości, i drobne poetyckie perełki pisane dla zabawy, ku uciesze potrafiących docenić ukryty dowcip i aluzję literacką kompanów.

Zastosowanie autobiograficznego klucza do interpretacji epigramatycznej twórczości Filodemosa nie wydaje się jednak właściwe. Każdorazowe utożsamianie podmiotu poetyckiej wypowiedzi z jej autorem czyni z wierszy Gadareńczyka swoisty diariusz, co najwyżej zbiór osobistych wynurzeń człowieka, który przeszedł drogę od młodzieńczej fascynacji pożądliwą rozkoszą do osiągnięcia w wieku dojrzałym postawy duchowej równowagi i dystansu wobec spraw tylko pozornie wartościowych. Dlatego bardziej przekonująca jest propozycja spojrzenia na epigramy jak na eksperyment Filodemosa-artysty, teoretyka-twórcy, który przystąpił do realizacji swoich koncepcji i - przekonany o nierozerwalności treści i formy dzieła literackiego - osiągnął doskonałość w artystycznym wyrażaniu myśli. Wysmakowane puenty, finezyjne operowanie szczegółem i nowe ujęcia tradycyjnych motywów pokazują nie tylko szeroką skalę umiejętności praktycznych Filodemosa w dziedzinie, którą od strony teoretycznej zajął się w traktatach poświęconych sztuce, lecz także dowodzą niezbicie głębokiej znajomości hellenistycznej kultury, literackich gustów i oczekiwań odbiorców, tak chętnie przystających na to, by zachwycało formalne piękno kompozycji, a jednocześnie by twórcy udało się zaskoczyć ich świeżością oraz pomysłowością w przedstawianiu tematów znanych.

Nie był Filodemos pierwszym epigramatykiem piszącym w tym duchu. Jego wielki poprzednik i współziomek zarazem, żyjący na przełomie II i I w. Meleager z Gadary, zręcznie balansował w swoich utworach pomiędzy uczuciową ekstazą i beznamiętną ironią, a filuternie puszczając oko do czytelnika, zapraszał go do literackiej gry w motywy i toposy. Nieobcy musiał być Filodemosowi również epigramatyczny dorobek Kallimacha z Kyreny, prawodawcy hellenistycznej poetyki, który łączył w swych utworach uczoność wytrawnego filologa z pasją wrażliwego na uroki życia światowca. Świadomy istnienia pewnych kanonów i - z czasem coraz bardziej usztywniającej się - konwencji gatunku, Filodemos zdołał odświeżyć tę nieco już skostniałą odmianę wypowiedzi poetyckiej. Schematyzm, niebezpiecznie grożący znużeniem czytelnika, udało mu się przełamać dzięki włączeniu do wierszy elementów epikurejskich.

Filozofia Ogrodu nie mogła nie znaleźć odbicia w tworzonych przez Filodemosa utworach poetyckich. Wszak nie była jedynie dziedziną zainteresowań badawczych autora czy tylko przedmiotem naukowej refleksji, lecz wiarą, którą żarliwie wyznawał z pełnym oddaniem i przekonaniem. Tak więc tradycyjne motywy poezji miłosnej, biesiadnej, dedykacyjnej, satyrycznej i epidejktycznej splatają się tu z epikurejskim przesłaniem radosnego umiaru, wezwaniem do oddawania się przyjemnościom w kręgu bliskich i przyjaciół, do zaakceptowania ulotności życia, do nieulegania lękom i rozpaczy. Epikurejskie podteksty, zawarte na poziomie znaczeń naddanych, możliwych do odkrycia przez intelektualnie przygotowanego i oczytanego odbiorcę, za pomocą zręcznie użytego słowa, aluzji bądź dwuznaczności często modyfikują sens utworu, jaki jawi się przy dosłownym rozumieniu poszczególnych fraz. Lektura Filodemosowych epigramów jest jak poruszanie się po obwodzie magicznego kręgu, który z każdym kolejnym odczytaniem utworu poszerza się, odsłaniając nowe, niedostrzeżone na pierwszy rzut oka, głębsze aluzje, podteksty i poziomy. Jako przykład niech posłuży jeden z najsłynniejszych epigramów, w którym autor zaprasza Pizona na ucztę (AP 11,44):

Odwiedź me skromne progi, kochany Pizonie,
czekam jutro wieczorem. Twój druh - Muz miłośnik -
jak co rok dwudziestego chce się cieszyć ucztą.
Nie skosztujesz frykasów i nie chijskim winem
wzniesiemy toast, za to wśród szczerych przyjaciół
usłyszysz słowa słodsze niż w kraju Feaków.
A jeśli, mój Pizonie, będziesz nam łaskawy,
czeka cię w przyszłym roku uczta bardziej suta.

Skierowana pod adresem przyjaciela zachęta, by ten odwiedził druha dwudziestego dnia miesiąca, dla wtajemniczonych jest nie tylko deklaracją uhonorowania ucztą możnego protektora, lecz oczywistą propozycją przyjęcia go do grona epikurejczyków, którzy w tym właśnie dniu wspólną biesiadą czcili pamięć Epikura. Wzmianki o podaniu podczas spotkania skromnych jedynie potraw i napojów zdają się nie tyle sugerować potrzeby materialne ucztującego grona (te w przyszłości zostaną zaspokojone z nawiązką dzięki łaskawości hojnego Pizona), ale aluzyjnie odwołują się również do epikurejskiego postulatu ograniczania się w jedzeniu do niezbędnego minimum i niefolgowania przyjemnościom stołu. Wyrażenie "słowa słodsze niż w kraju Feaków" można z kolei rozumieć jako zapowiedź interesującej rozmowy z przyjaciółmi, czynności tak bardzo cenionej w kręgach epikurejskich, a nie tylko jako umilanie czasu występami artystycznymi. Wydaje się, że właśnie te epikurejskie podteksty stanowiły w założeniu autora najważniejsze przesłanie utworu, choć ostatni dwuwiersz jest przewrotną próbą zaprzeczenia takiej interpretacji.

Przewijające się przez dystychy Filodemosa postaci, zwłaszcza kobiece, ewokowane w poszczególnych utworach sytuacje i wydarzenia, które sugestywnością opisu sprawiają wrażenie osobistych doświadczeń twórcy, z pewnością nie są jedynie wytworami wyobraźni autora. Poetycki świat Filodemosowych epigramów jest raczej sumą jego przeżyć i refleksji literackich, a zarazem artystyczną kreacją obejmującą obie te sfery.

Nie ma sprzeczności pomiędzy działalnością Filodemosa-filozofa i Filodemosa-poety. Ten wierny uczeń Epikura uprawianie poezji traktował jako przyjemność, która jednakże nie wypełniała mu całego czasu, jako zajęcie miłe (lecz nieistotne w porównaniu z najważniejszym celem życia, mianowicie poszukiwaniem szczęścia i dążeniem do stanu wewnętrznej harmonii), jako nieco bezużyteczną, ale nieszkodliwą rozrywkę. Tak zresztą zdaje się pojmować tę twórczość Cyceron, określając ją jako wysubtelnioną do granic możliwości. Jak słusznie zauważono, podobnym wyrażeniem posłużył się Arpinata raz jeszcze (De orat. 2,18), narzekając, że Grecy lubią zajmować się sprawami nieprzynoszącymi pożytku.

Zachowane w Antologii Palatyńskiej epigramy nie tworzą pełnego zbioru poetyckich dokonań Filodemosa. Opublikowana po raz pierwszy w roku 1987 przez Petera Parsonsa, odczytana z papirusu (P.Oxy. 3724) odkrytego w egipskim Oksyrynchos (dziś el Behnesa), lista incipitów epigramów przynosi początkowe dwa lub trzy wyrazy 175 utworów, z których 37 to znane z Palatyńskiej kolekcji epigramy Filodemosa. Można więc przypuszczać, że pozostałe, lub większość, z odnotowanych na liście to również incipity epigramów naszego autora, zwłaszcza że wiele z nich sugeruje treści epikurejskie.

Chociaż Filodemos włączył do swojej twórczości poetyckiej elementy doktryny Epikura, filozofia i poezja stanowią jednak dwa oddzielne bieguny jego działalności i nie przyszło mu do głowy, by filozofować w mowie wiązanej. Z pewnością odrzucił tę możliwość jako niezgodną z zaleceniami założyciela Ogrodu. Niedługo potem inny epikurejczyk, Rzymianin Lukrecjusz, napisze wielki filozoficzny poemat O naturze rzeczy (De rerum natura), kończąc, chociażby na jakiś czas, odwieczny spór poezji i filozofii. Ale to już całkiem inna opowieść.

Krystyna Bartol

[1]  [2]  [3]  [4]  [5]  [6]  [7]  [8]  [9] 
[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach