Biblioteka
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Biblioteka > Archeologia, Historia, Kultura antyczna > O muzyce. O utworach poetyckich. Epigramy  



Filodemos z Gadary
EPIGRAMY
Wybór w przekładzie i z komentarzem Krystyny Bartol
I

Odwiedź me skromne progi, kochany Pizonie,
czekam jutro wieczorem. Twój druh - Muz miłośnik -
jak co rok dwudziestego chce się cieszyć ucztą.
Nie skosztujesz frykasów i nie chijskim winem
wzniesiemy toast, za to wśród szczerych przyjaciół
usłyszysz słowa słodsze niż w kraju Feaków.
A jeśli, mój Pizonie, będziesz nam łaskawy,
czeka cię w przyszłym roku uczta bardziej suta.

Uwagi:
w. 1 KOCHANY PIZONIE - wyrażeniem tym Filodemos chce podkreślić nie tylko swój życzliwy stosunek do adresata, lecz najprawdopodobniej czyni też aluzję do idei epikurejskiej przyjaźni (philía): właśnie przyjaźń może znaleźć Pizon w kręgu wyznawców założyciela Ogrodu. Niewykluczone, że poeta podkreśla tu także swoją zależność od bogatego patrona, ponieważ relacja: bogaty patron - ubogi klient, często była przez Rzymian eufemistycznie określana mianem przyjaźni (amicitia).

w. 2 MUZ MIŁOŚNIK - nawiązanie do niezwykle popularnego, zwłaszcza w archaicznej Grecji, przekonania o boskiej proweniencji sztuki poetyckiej. Nazwanie poety sługą bądź pomocnikiem Muz pojawia się u wielu greckich twórców. Określenie przez Filodemosa samego siebie miłośnikiem Muz może być zapowiedzią prezentacji na uczcie własnej twórczości epigramatycznej.

w. 4 CHIJSKIM WINEM - winem z wyspy Chios, uznawanym za jedno z najlepszych i najszlachetniejszych.

w. 6 W KRAJU FEAKÓW - nawiązanie do znanego z Homera (Od. 8) epizodu o pobycie Odysa na dworze Alkinoosa, króla Feaków, na wyspie Scheria. W trakcie wydanej na cześć Odyseusza uczty pieśniarz Demodokos, śpiewając utwory epickie, umilał czas biesiadnikom. Być może w ten sposób Filodemos rekomenduje tu swoją twórczość biesiadną.

II

Artemidor kapustę, wędzonkę Arystarch,
świeże cebulki przyniósł nam Athenagoras,
Filodemos wątróbkę, a Apollofanes
dwa funty wieprzowiny, trzy zostały z wczoraj.
Jajka, wieńce, sandały, rozkoszne pachnidła
potrzebuję na czwartą. Biegnij, chłopcze, prędko!

Uwagi:
Ten żartobliwy epigram mógł być zaproszeniem na ucztę lub - jak sądzą niektórzy - przypomnieniem o uczcie. Wymienione przysmaki zapowiadają raczej skromną składkową biesiadę. W utworze pobrzmiewa echo epikurejskiego modelu korzystania z rozkoszy stołu. W Liście do Menojkeusa Epikur stwierdza (Diogenes Laertios 10,130. 132): "Skromne potrawy powodują taką samą przyjemność, jak wystawna uczta [...]. Albowiem przyjemnego życia nie rodzą pijatyki [...], nie smakowanie [...] ryb i tych wszystkich łakoci, jakie niesie stół zbytkowny, lecz trzeźwy umysł [...]" (przekład A. Krokiewicz).

w. 3 FILODEMOS - niektórzy badacze twierdzą, że wzmianka o Filodemosie w trzeciej osobie przemawia przeciwko autorstwu Gadareńczyka; zob. jednak epigram I, gdzie poeta stosuje ten sam chwyt stylistyczny.

w. 6 CHŁOPCZE - zwrot do niewolnika.

IX

Gęstych kropel oliwy nie szczędź, Filajnido,
lampce, która zna nasze najskrytsze sekrety.
Zapal płomyk i... odejdź, bo nie lubi Eros
wzroku świadków ciekawych. Drzwi zarygluj mocno.
A ty, Ksantho, miłości moja, przywrzyj do mnie.
Teraz, łoże kochanków, poznaj całą resztę!

Uwagi:
To poetyckie zaproszenie do miłości, skierowane do ukochanej Ksantyppy (Ksantho jest zdrobnieniem tego imienia), zaskakuje przewrotną kompozycją: wymieniona w pierwszym wersie Filajnida nie jest bowiem, wbrew pozorom, obiektem uczuć poety, lecz niewolnicą, którą prosi on o przygotowanie sypialni dla siebie i swojej partnerki. Ten element zaskoczenia, wprowadzony niespodziewanym "odejdź" (w. 3), jest zamierzonym chwytem artystycznym.

w. 2 LAMPCE - lampka jako jedyna powiernica sekretów alkowy pojawia się często w epigramach miłosnych.

w. 3 EROS - bóg miłości, tu metonimicznie: miłość.

w. 4 WZROKU ŚWIADKÓW - wierzono, że zazdrosne oko osób trzecich może sprowadzić nieszczęście na zakochanych.

XIII

Sześć dziesiątek lat kończy już dzisiaj Charito,
lecz nadal czernią splotów lśnią pukle jej włosów,
a te dwa wzgórki gładkie bielą marmurową
ciągle jeszcze się wznoszą, bez przepaski jędrne.
Cera bez cienia zmarszczek roztacza czar boski,
wabi tysiącem wdzięków, wzbudza pożądanie.
Jeśli więc chuci wasze nie wygasły jeszcze,
naprzód, śmiało, panowie! I lat jej nie liczcie.

Uwagi:
Poetycki wizerunek niemłodej już, lecz ciągle jeszcze urodziwej Charito, to udany przykład potraktowania tego dość popularnego w hellenistycznym epigramie motywu. Podziw poety budzi tu nie tyle sama, niezniszczona upływem czasu, uroda kobiety, opisana szczegółowo w kolejnych wersach, co jej zdolność do wzbudzania pożądania u mężczyzn.

w. 1 CHARITO - imię mówiące, znaczy tyle co 'Wdzięczna, Urocza', dosłownie: 'Posiadająca cháris'. Rzeczownikiem tym określali Grecy wszystkie te cechy, które sprawiają, że jakaś osoba podoba się innym, przyciąga ich do siebie, wzbudza pragnienie kontaktu i miłosną fascynację. Najczęściej wszystkimi tymi cechami odznaczały się bardzo młode dziewczęta, a przypisanie ich sześćdziesięcioletniej kobiecie jest niezwykle wyszukanym komplementem pod jej adresem.

w. 7-8 - ostatni dwuwiersz, skierowany do mężczyzn, zachęcający ich do korzystania z wdzięków Charito, każe czytelnikowi zastanowić się nad sposobem odczytania poprzednich wersów: zachwyty nad atrakcyjnością kobiety nabierają posmaku "zachwalania towaru". Czyżby cały utwór był więc perswazyjną przemową rajfura do wahających się amatorów płatnej miłości?

XV

Mnie, jabłko, tobie rzuca ktoś, kto kocha. Zgódź się.
Obojgu nam, Ksantyppo, zwiędnąć przeznaczono.

Uwagi:
Niektórzy wydawcy, za Diogenesem Laertiosem (3,32), przypisują autorstwo tego dystychu Platonowi. Na korzyść Filodemosa przemawia jednak zarówno imię Ksantyppy, pojawiające się i w innych jego epigramach, jak i epikurejskie przesłanie całości wypowiedzi: "korzystajmy z uroków miłości, póki jesteśmy młodzi", przeznaczeniem człowieka jest bowiem starość i śmierć.

w. 1 JABŁKO - symbol miłości. Kydońskie jabłka (ich nazwa pochodzi od Kydonii, miasta na Krecie), czyli pigwy, rzucano nowożeńcom w procesji weselnej; miały zapewnić pomyślność.

w. 2 OBOJGU ... PRZEZNACZONO - paralelizm życia ludzkiego i świata przyrody nieożywionej jest motywem często wykorzystywanym przez archaicznych i późniejszych poetów. Młodość bywa określana jako pora kwitnienia, a wyrażenie "kwiat młodości" spotykamy już u Homera (por. np. Il. 12,484).

XVII

We łzach prosisz o litość, spoglądasz błagalnie,
jesteś zazdrosny, pieścisz, całujesz namiętnie.
To wszystko znak miłości. Lecz, gdy: "Chcę być twoja" -
szepcę, dlaczego zwlekasz? To takie niemęskie.

XVIII

Czy po to w środku nocy przyszłam tu do ciebie,
wymknąwszy się mężowi, zmoczona ulewą,
byśmy trwali bezczynnie i nawet słów szczędząc,
nie spali obok siebie, jak śpią kochankowie?

Uwagi:
Oba utwory, XVII i XVIII, są wariacją na znany i dość często poruszany w poezji miłosnej temat opieszałego kochanka lub kochanki. W epigramach Filodemosa wyrzuty partnerowi czyni kobieta. Skonstruowanie wypowiedzi poetyckiej w pierwszej osobie l.poj. r.ż. potwierdza dobitnie, iż nie można w każdym przypadku bezkrytycznie utożsamiać "ja" mówiącego z autorem epigramu.

XXII

Kypris, zaślubin pani, cichych wód władczyni,
matko żądz prędkich, wiernych kochanków ostojo!
Ratuj, Kypris, bo ginę, w pół drogi od łoża
ślubnego porzucony wśród celtyckich śniegów.
Ratuj, Kypris, biedaka, co nigdy nikogo
próżnym słowem nie zwodził, rozbitka na morzu
twoim, Kypris, szkarłatnym. Kypris, przewodniczko,
wiedź mnie ku portom Nais, o misteriów pani!

Uwagi:
Adresatem formalnym utworu jest Kypris-Afrodyta, bogini miłości, którą mężczyzna prosi o opiekę. Wiele wskazuje jednak na to, iż w rzeczywistości epigram skierowany został do kobiety, być może żony (por. w. 3/4), a prośba w nim wyrażona to wołanie o przywrócenie do łask. Argumentacja odrzuconego kochanka jest dość przewrotna: deklaruje niewinność po to, by chwilę później zagrozić wybrance serca, że jeśli zbyt długo pozostanie niewzruszona, znajdzie sobie pocieszenie w ramionach innej kobiety. Zastosowana tu przez Filodemosa konstrukcja wypowiedzi, zakładająca obecność dwóch adresatów - formalnego i rzeczywistego - przypomina słynną pieśń Safony (frg. 1), w której poetka, zwracając się w formie żarliwej modlitwy do Afrodyty, czyni wyznanie miłosne jednej ze swoich wychowanek.

w. 1 KYPRIS - (po polsku: Kipryda) przydomek Afrodyty nawiązujący do miejsca jej urodzin: wierzono, że bogini wyłoniła się z morskiej piany niedaleko Cypru (Kýpros). Pięciokrotne powtórzenie tego imienia przydaje wezwaniu magicznego znaczenia: ma "zniewolić" bóstwo i zmusić do okazania łaskawości proszącemu.

WÓD WŁADCZYNI - Afrodyta była opiekunką żeglarzy, panią spokojnych wód, zapewniającą bezpieczeństwo podczas podróży morskiej. Patronowała zatem także żeglowaniu po morzu miłości. Takie przenośne znaczenie żeglugi pojawia się już w liryce archaicznej i było bardzo popularne w poezji miłosnej wszystkich epok.

w. 2 ŻĄDZ PRĘDKICH - żądze-Żądze (Póthoi) towarzyszyły Afrodycie w jej orszaku.

w. 4 CELTYCKICH ŚNIEGÓW - wyrażenie to nie musi oznaczać miejsca, gdzie w chwili obecnej znajduje się mężczyzna, lecz symbolizuje może uczuciową oziębłość, z jaką spotyka się ze strony ukochanej kobiety. Celtowie (Keltai, Celtae) - szczep pochodzenia indoeuropejskiego, zamieszkujący Galię, Brytanię, północną Italię i część Hiszpanii.

w. 6 ROZBITKA - tzn. nieszczęśliwego kochanka.

w. 6/7 NA MORZU / ... SZKARŁATNYM - zwrot ten należy rozumieć metaforycznie.

w. 8 KU PORTOM NAIS - poeta kontynuuje metaforę. Dotarcie do portu i przystani jest często spotykanym eufemizmem na określenie miłosnego spełnienia.

XXIII

Kiedyś mogłem pięć razy, a nawet i dziewięć,
dziś jeden raz zaledwie w ciągu nocy całej,
w dodatku krótką chwilę (Afrodyto, ratuj!),
bo już na pół omdlały sił nie ma, szubrawiec.
O Starości, cóż dalej?! Starości, co będzie?!
Skoro już teraz słaby, cóż dopiero potem?!

Uwagi:
Filodemosową wariację na temat męskiej niedyspozycji seksualnej, motywu dość popularnego w epigramach erotycznych, cechuje wyjątkowa subtelność w porównaniu z utworami innych poetów, niewzbraniających się przed obsceniczną dosłownością. Rozpoczynające utwór wspomnienie dawnych, dobrych czasów nabiera tu charakteru żartobliwej konsolacji i - mimo wszystko - nadziei na lepsze jutro (w. 3: "Afrodyto, ratuj!"). Gorzki przedsmak starości przeraża mężczyznę, gdyż do tej pory zdawała mu się ona odległą, wręcz nierealną, przyszłością.

XXVII

Zakochałem się w Demo, tej z Pafos - cóż z tego?
Potem w Demo Samijce - niewielka przygoda.
I po raz trzeci w Demo (nie żartuję wcale)
z Hysiaj. Czwarta Demo... była z Argolidy.
Z woli losu mam pewnie Filodema imię,
bo zawsze jakaś Demo me serce rozpala.

Uwagi:
Dowcipne rozważania poety na temat etymologii swojego imienia.
w. 1 PAFOS - miasto na zachodnim wybrzeżu Cypru, miejsce narodzin Afrodyty, znane ze szczególnego jej kultu.
w. 2 SAMIJCE - tj. pochodzącej z Samos, wyspy słynącej z tego, iż jej mieszkanki świadczyły chętnie erotyczne usługi.
w. 4 Z HYSIAJ - miasta w Beocji.
Z ARGOLIDY - krainy w północno-wschodniej części Peloponezu, z głównym miastem Argos.
w. 5 FILODEMA - dosłownie: 'Kochającego Demo, Miłośnika Demo'.

XXXII

"Dzień dobry". "I ty witaj". "Jak cię zwą?" "A ciebie?"
"Nie chciej wiedzieć zbyt wiele". "Ani ty nie pytaj".
"Masz kogoś, kto cię kocha?" "Zawsze ktoś się znajdzie".
"Zjesz ze mną dziś wieczorem?" "Skoro chcesz". "Za ile?"
"Nic nie dawaj mi z góry". "Jak to ?" "Dasz mi tyle,
ile zechcesz, po wszystkim". "Rzecz stawiasz uczciwie.
Dokąd wysłać po ciebie?" "Popatrz tam". "A kiedy?"
"Ty wskazać musisz porę". "Chcę teraz". "Więc prowadź".

Uwagi:
Skomponowany w formie dialogu epigram łączy w sobie prostotę codziennej rozmowy (krótkie, rzeczowe pytania i odpowiedzi) i wyrafinowanie typowe dla literatury okresu hellenistycznego. Rozmówcami są tu kurtyzana i jej potencjalny klient.

XXXIV

Stopa cud! A ta łydka (już przepadłem cały)!
Ach, te uda, pośladki! Jakież biodra, wzgórek!
A jakie ramię, piersi! Jaka smukła szyja!
I dłonie (głowę tracę)! A jakież oczęta!
Jak umie się poruszać! Ach, jakież rozkoszne
języczka pocałunki (już po mnie) i głosik!
Cóż, że Flora jest z Osków i nie zna Safony?!
Wszak i Perseusz kochał smagłą Andromedę.

Uwagi:
Opis kobiecej urody. Wyliczenie poszczególnych elementów, przeplatane namiętnymi okrzykami wyrażającymi fascynację i bezgraniczne poddanie się ich urokowi, zmierza do żartobliwego wybaczenia ukochanej niedostatków w wykształceniu. Jako usprawiedliwienie służy poecie mityczny precedens miłości Perseusza do etiopskiej królewny Andromedy. Nakreślony przez Filodemosa obraz kobiety przypomina znany z Anakreontyków opis dzieł sztuki plastycznej. Autorzy tych naśladujących Anakreonta poetyckich perełek z upodobaniem chwalili piękno ciała swoich wybranek i wybrańców, a szczegóły ich urody przedstawiali w formie wskazówek dawanych malarzom i rzeźbiarzom, którzy mieli utrwalić przemijające piękno (por. np. Anakreontyki 16, 17).

w. 7 Z OSKÓW - tzn. pochodzi z Kampanii, kraju leżącego na południu Italii. Plemię Osków kojarzyło się Rzymianom z ludźmi niewykształconymi, zajmującymi się uprawą roli.

NIE ZNA SAFONY - nieznajomość twórczości tej najsłynniejszej poetki greckiej podkreślać ma brak nawet elementarnego wykształcenia.

w. 8 PERSEUSZ - syn Zeusa i Danae, wybawiciel pięknej Andromedy przykutej do skały i atakowanej przez morskiego potwora. Perseusz, uratowawszy dziewczynę, pojął ją za żonę.

SMAGŁĄ ANDROMEDĘ - Andromeda była córką Kefeusa, króla Etiopii, i Kasjopei. Matka jej uważała się za piękniejszą od Nereid, toteż te, urażone, poprosiły Posejdona, by pomścił ich zniewagę. Posejdon zesłał potwora, a córkę Kasjopei wydano mu jako ofiarę przebłagalną. Andromeda była smagła, ponieważ jej ciało zostało wystawione na nieustanne działanie słońca, wiatru i słonej wody.

[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach