Biblioteka
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Biblioteka > Medycyna, psychologia > ZEGAR ŻYCIA  



[1]  [2]  [3]  [4]  [5]  [6]  [7]  [8] 
Wspomnienia dotyku

Czyż widok dziecka, które zaczyna poznawać świat za pomocą zmysłów, nie jest intrygujący? Jednym z pierwszych doznań, jakich doświadcza dziecko, nie jest wcale zapach, lecz dotyk. Wydaje się, że dotyk ma istotne znaczenia dla rozwoju wielu stworzeń. Nowo narodzone zwierzęta, których skóra jest stymulowana przez wylizywanie, są bardziej odporne na zakażenia bakteryjne niż te, których skóra nie była wylizywana. Ponadto szybciej przybierają na wadze i przez całe życie są bardziej aktywne.

Dotyk wpływa również na ludzi - na ich rozwój psychiczny i fizyczny. Dzieci noszone i pieszczone mają mniejszą skłonność do depresji, utraty masy ciała i zaburzeń snu. Podobnie jak młode zwierzęta są bardziej odporne na infekcje. Dotyk - zmysł, który rozwija się jako jeden z pierwszych - w sposób oczywisty ma ogromny związek z jakością życia.

Biologia dotyku

Nie ulega wątpliwości, że dotyk jest ważny, ale jak dokonać pomiaru ilościowego tego doznania? Łatwo podzielić dotyk na poszczególne kategorie, lecz dalsza klasyfikacja jest już niezwykle trudna, tak jak trudne jest ustalenie biologii jego poszczególnych typów.

Istnieją trzy zasadnicze typy doznań dotykowych: 1) ucisk; 2) ból; 3) ciepło-zimno (wrażenia termiczne). Omówimy każdy z trzech rodzajów tych doznań tam, gdzie to możliwe, i opiszemy, jak na nie wpływa proces starzenia się.

Ucisk. Gdy ktoś dotyka naszej skóry, mózg jest o tym powiadamiany przez zespół receptorów. Receptory te noszą dziwaczne nazwy, takie jak ciałko Meissnera (ciałko dotykowe), ciałko Paciniego (ciałko blaszkowate), ciałko Ruffiniego. Ich funkcje różnią się nieco, ale końcowe zadanie jest podobne: powiadomić unerwiające je neurony o wywieranym nacisku.

W miarę jak się starzejemy, wiele z tych receptorów ginie. Zmniejsza się nawet liczba dość łatwo regenerujących się ciałek Pacciniego. W rezultacie zmienia się nasza zdolność odczuwania nacisku. Skóra dłoni staje się mniej wrażliwa na dotyk. Po 50 roku życia w dolnej części ciała zmniejsza się wrażliwość na wibracje. Efekty tych zmian są potęgowane przez zaburzenia w funkcjonowaniu nerwów przewodzących informacje dotykowe do mózgu.

Ból. W odczuwaniu bólu pośredniczą wolne zakończenia nerwowe, rozlokowane w większości tkanek ciała. Istnieje wiele typów doznań bólowych, np. doznania bólu mechanicznego (rozciągnięcie ścięgna), naciskowego (nakłucie) i termicznego (oparzenie i odmrożenie).

Naukowe poznanie zjawiska bólu utrudnia ogromne zróżnicowanie tego typu doznań. A także to, że niektóre osoby są bardziej wrażliwe na ból niż inne. Są ludzie, którzy starają się minimalizować doznawany ból fizyczny, inni krzyczą z powodu zadrapania. Istnieją także uwarunkowania kulturowe i związane z płcią. W rezultacie w badaniach nad bólem, aby dojść do jakichkolwiek konkluzji, trzeba przedzierać się przez gąszcz czynników psychologicznych. Stworzono nawet wskaźnik, nazywany "fałszywym potwierdzeniem", który określa, jak często osoba poddawana eksperymentowi doznaje bólu bez rzeczywistego bodźca. Wskaźnik ten miał ułatwić naukowcom odróżnienie doznań subiektywnych od zjawisk obiektywnych. W badaniach zmian związanych z wiekiem naukowcom nie udało się oddzielenie obu tych czynników.

Niemniej uczeni przeprowadzili wiele badań, mających na celu poznanie wpływu starzenia się na odczuwanie bólu. Wydaje się, że z upływem lat liczba doznań bólowych w danej jednostce czasu powinna wzrastać: stawy są coraz bardziej zniszczone, łatwo dochodzi do złamań kości, słabnie czynność narządów wewnętrznych, stale postępują procesy chorobowe.

W gruncie rzeczy nikt jednak nie wie, jak owe zmiany mają się do rzeczywistych doznań bólowych. Pewne dane na przykład świadczą o tym, że u osób starszych do wystąpienia poczucia, że "coś jest nie tak" niezbędne jest intensywniejsze doznanie bólowe. Może to być związane ze zmniejszeniem się liczby receptorów w całym organizmie. Jeśli tak jest istotnie, doznania bólowe nie odzwierciedlają rzeczywistych niedomagań fizycznych. Chociaż hipoteza ta brzmi bardzo logicznie, nie została jeszcze potwierdzona eksperymentalnie. Zagadnienie odczuwania bólu w późnych latach naszego życia wciąż wymaga wielu badań.

Ciepło-zimno (wrażliwość termiczna). Fizyczne i psychiczne reakcje na ból nie zostały dostatecznie poznane. Jeszcze mniej wiemy o naszej zdolności odczuwania ciepła i chłodu. Badaczom nie udało się nawet dokładnie opisać znajdujących się w skórze struktur, które są źródłem tego typu doznań. Wiemy, że prawdopodobnie istnieją odrębne receptory dla percepcji ciepła i zimna. Są to zapewne zgrupowania neuronów o wolnych zakończeniach wykrywających zmiany temperatury. Pewne dane wskazują, że receptorów chłodu jest więcej niż receptorów ciepła.

Pomiary wrażliwości cieplnej są utrudnione przez nasze doznania. Mamy na przykład interesującą zdolność adaptacji do zmian temperatury. Owa zdolność odgrywa znaczącą rolę w odczuwaniu temperatury otoczenia. To, co w jednej porze roku odczuwamy jako chłód, w innej możemy odczuwać jako ciepło. Im częściej zmienia się temperatura otoczenia, tym trudniej nam zauważyć niewielkie zmiany. Nie potrafimy, w wąskim zakresie, określić zmian temperatury, jeśli zachodzą stopniowo. Nagłe zmiany termiczne wywołują nie tylko uczucie zimna lub gorąca, ale również ból. Jakby mało było w tym wszystkim niejednoznaczności, okazuje się, że pewne znaczenie ma tu także kwestia percepcji bólu.

Co można powiedzieć na temat wrażliwości termicznej osób starszych? Wyniki niektórych badań zdają się świadczyć o tym, że z wiekiem podnosi się próg wrażliwości termicznej. Potrzebna jest większa ilość ciepła, aby starszy człowiek doznał poczucia gorąca. Niemniej, dopóki biologia ludzkiej wrażliwości termicznej nie zostanie lepiej zrozumiana, trudno będzie jednoznacznie zinterpretować dane dotyczące zmian w odczuwaniu ciepła i zimna związanych z wiekiem.

Podsumowanie

O starzeniu się zmysłu dotyku, we wszystkich jego przejawach, wiemy właściwie tylko jedno: coś się dzieje. Nasza znajomość fizjologii pozwala nam jedynie stwierdzić, że z wiekiem zachodzą tu pewne zmiany. Nie zdołaliśmy dotychczas odkryć, jaką rolę odgrywają percepcja i biologia w całości naszych doznań.

Pytania bez odpowiedzi

Aby pojąć, czym jest częściowa utrata możliwości odbierania różnych wrażeń zmysłowych, wystarczy przyjrzeć się życiu Samuela Johnsona. Dla ludzi żyjących w XX wieku proces starzenia się zmysłów jest znacznie łagodniejszy. Ociemnienie nie przychodzi gwałtownie - oczy stopniowo tracą swoje funkcje. Trwa to całe dziesięciolecia. Podobnie jest z naszym słuchem. Zmysł smaku i węchu praktycznie się nie zmienia. O tym, co dzieje się z dotykiem, tak naprawdę niewiele wiemy. Mimo zachodzących zmian możemy nadal badać, interpretować i kształtować nasze otoczenie. Możemy to robić nawet po przekroczeniu wieku, w jakim zmarł Samuel Johnson.

Na koniec musimy jak zwykle postawić doniosłe pytanie o przyczynę wszystkich tych zmian. Niestety, odpowiedź na nie pozostaje nieznana. Co rządzi zmianami naszych zmysłów na poziomie komórkowym? Czemu zanikają mięśnie tęczówki? Dlaczego kosteczki ucha środkowego tracą ruchomość? Jakie geny sprawiają, że wciąż się zmieniamy, skoro tracąc zdolność prokreacji, wyzwalamy się z więzów doboru naturalnego?

Proces starzenia się obejmuje też nasze zdolności rozrodcze, mimo że, jak już wspominaliśmy, na starzenie się nie wpływają normalne siły doboru naturalnego. W kategoriach biologicznych fakt ten jest niezwykle istotny. W następnym rozdziale omówimy ostatnią, najbardziej intymną część naszego organizmu, na którą wpływa zegar życia.

John J. Medina
Przełożył Wojciech Jegliński
[1]  [2]  [3]  [4]  [5]  [6]  [7]  [8] 
[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach