4. Wielcy inicjatorzy

około 605-545 p.n.e.
- Tales z Miletu (ur. około 625 p.n.e.): pierwszy sofos. Przez tradycję (to znaczy przez Arystotelesa) za pierwszego filozofa uznawany jest Tales z Miletu (miasto w ówczesnej Jonii, leżące na wybrzeżu Azji Mniejszej, na terenie dzisiejszej Turcji). Określano go mianem sofosa i rzeczywiście w jego wypadku nie da się precyzyjnie ustalić, czy był mędrcem, czy uczonym, naukowcem, czy filozofem. Niemniej zasadnicze znaczenie ma fakt, że postawił sobie pytanie o arche, czyli prazasadę, która sprawia, że wszystko, co istnieje i żyje, ma rozumny charakter (sam twierdził, iż arche jest woda, czy też wilgoć). Miast ograniczyć się do ustalania i opisywania zjawisk, Tales pytał więc o ich ostateczną przyczynę (co daje początek naukowemu podejściu do rzeczywistości) i o ich substancję (co inicjuje podejście metafizyczne). Twierdzono, że objaśnił teoretycznie zjawisko zrównania dnia z nocą i zaćmienia Słońca (co pozwoliło mu przewidzieć zaćmienie z roku 585). Tales jakoby sformułował zasadę: "poznaj samego siebie", wyrażającą myśl, że kształtowanie własnego charakteru jest zasadniczym składnikiem szczęścia, a ponadto stworzył podobno pojęcie kairos (czyli momentu, gdy jakaś rzecz może lub powinna być zrobiona). Cechujące Talesa rozdarcie między skłonnością do czystej spekulacji i dążeniem do naukowego badania reguł skutecznej działalności dobrze ukazują dwie znane anegdoty: według pierwszej pewnego razu wpadł do studni, ponieważ szedł zapatrzony w niebo, żeby obserwować gwiazdy; druga mówi, że zbił majątek, ponieważ trafnie przewidział, że w danym roku mieć będzie miejsce nadzwyczajny urodzaj oliwek.

około 594 p.n.e.
- Ateny: reformy Solona. Solon uwalnia z poddaństwa chłopów, obniża znaczenie szlachectwa na rzecz majątku, z jednostek czyni obywateli państwa (kładąc kres całkowitej zależności od rodziny). Jest to bez wątpienia zapowiedź demokracji, a co najmniej próba racjonalizacji życia politycznego kosztem tradycji.

około 593-571 p.n.e.
- Izrael: Ezechiel, czyli rozdział między władzą świecką i duchową. Ogłaszając, że przyszły Dawid (czy Mesjasz) będzie pasterzem, a nie księciem czy królem, prorok Ezechiel oddziela radykalnie władzę świecką od duchowej.

około 580-547 p.n.e.
- Anaksymander (ur. około 610 p.n.e.): prazasadą jest bezkres. Anaksymander, który był krewnym i uczniem Talesa, jest ciągle jeszcze mędrcem-uczonym-filozofem. Opublikował on między innymi dzieło O przyrodzie, tworząc nowy gatunek poetycko-filozoficzny. Zajmował się geografią, kosmologią, kosmogonią i biologią, starając się podać racjonalne wyjaśnienie rzeczywistości. Świadczą o tym jego wysiłki, by burze, błyskawice i pioruny traktować jak zwykłe zjawiska związane z "powiewem powietrza". Anaksymander wynalazł - lub zdobył w Babilonie - zegar słoneczny (pochyły pręt umieszczony w środku tarczy). Konstruował zegary i sporządził pierwszą mapę znanego wówczas świata. Jego zdaniem, Ziemia znajduje się w centrum Wszechświata, który nie ma granic i zawiera w sobie nieskończoną liczbę nieustannie powstających i ginących światów. Warto zwrócić uwagę na jego zadziwiające przeczucie, iż istnieje ewolucja zjawisk biologicznych (zwierzęta powstały z wilgoci parującej pod wpływem słońca, człowiek wykształcił się ze zwierząt i na początku "przypominał rybę"). Jeśli Anaksymander jest jeszcze "fizykiem", twierdzącym, iż jedyną materialną prazasadę wszystkiego stanowi bezkres (apeiron: nieokreślona nieskończoność, z której dzięki grze przeciwieństw wyłoniły się wszystkie rzeczy i do której rzeczy kiedyś powrócą), to jednocześnie wprowadzonym przez siebie pojęciom: prazasady, elementów i bezkresu nadaje on znaczenie metafizyczne.