II. CZASY ROZUMU (od V w. p.n.e. do I w. n.e.)

około 439 (lub 419)-399 p.n.e.
- SOKRATES (ur. w 469 p.n.e.). Sokrates niczego nie napisał i jest nam znany wyłącznie z przekazów (Platona, Ksenofonta i Arystofanesa). Niemniej jego znaczenie jest zasadnicze: istnieje wyraźna cezura dzieląca filozofię na "przed" i "po" Sokratesie (jak mówią filologowie, z jednej strony są presokratycy, z drugiej - filozofowie "sokratyczni"). Jeśli Sokrates stworzył jakąś doktrynę, to zapisano ją na cudze konto, mianowicie na rzecz Platona (którego, oczywiście, oskarżano o zdradę myśli mistrza). W osobie Sokratesa powołanie filozofa, filozofia i życie łączą się do tego stopnia, że stanowi on filozoficzne zjawisko w stanie czystym. Sokrates był synem rzeźbiarza i akuszerki (Fenarete), a czas jego wystąpienia przypada na okres kryzysu. Jednakże sofiści, którzy ten kryzys zainicjowali, przygotowali również teren dla działalności Sokratesa, skupiając swą uwagę na człowieku i stawiając zasadnicze pytania o jego kondycję.

-    Sokrates jest przede wszystkim prawdziwym twórcą etyki. Do stawiania pytań o człowieka, cnotę i dobro popycha go jego słynny demon i zachęca dewiza delficka: "poznaj samego siebie", nade wszystko jednak kieruje go w tę stronę troska, aby ludzi uczynić lepszymi.
-    Sokrates jest mędrcem (sophos), choć jego nauka niczego nie dodaje do tego, o czym wszyscy już wiedzą. Jeśli niewłaściwe postępowanie rodzi się z niewiedzy, gdyż ludzie mylą się często, sądząc, iż to, czego chcą, jest rzeczywistym dobrem ("Nikt nie jest zły z własnej woli"), to złym uczynkom zapobiec można za pomocą wiedzy. Otóż Sokrates, który wie, że nic nie wie, tym samym wie więcej niż ci, którzy myślą, że wiedzą, ponieważ oni nie wiedzą, że nie wiedzą.
-    Dlatego Sokrates ucieka się do ironii, pozwalającej mu udawać, iż nie wie o niewiedzy człowieka, którego wypytuje po to, aby go drogą okrężną doprowadzić do tego, że sam stopniowo pojmuje, w jakim był błędzie.
-    Sokrates, stosując metodę majeutyczną, uprawia sztukę duchowego akuszerstwa - on nie naucza, on wyzwala.
-    Tworzony przez Sokratesa teatr urzeczywistnia się w dialogu. W odróżnieniu od sofistów nie używa on jednak dialogu po to, by zbijać argumenty i przekonywać, lecz czyni z niego narzędzie wyzwolenia. Chodzi tu o to, by jednocześnie ulepszyć język i poprawić ludzi.

Sokratesa słuchali: Ksenofont (od 408 do 401 p.n.e., co relacjonuje w swoich Wspomnieniach), Eurypides, Euklides z Megary, Arystyp, Antystenes, Platon (który spotyka Sokratesa w 407 p.n.e. i towarzyszy mu osiem lat). Sokrates poniósł również pedagogiczne porażki: Kritiasz został jednym z tyranów, a Alkibiades - awanturnikiem politycznym, znanym z bezbożnictwa i gwałtowności charakteru.