1686
- Rozprawa metafizyczna Gottfrieda Wilhelma LEIBNIZA (1647-1716). Leibniz, geniusz o wszechstronnych zainteresowaniach, mniej więcej w tym samym czasie co Newton wynalazł rachunek całkowy (29 października 1675) i różniczkowy (1 listopada 1675), choć do swoich wyników doszedł inną drogą. Stąd ostry spór o autorstwo. Leibniz - inżynier, dyplomata, niestrudzony apostoł ekumenicznego zbliżenia między Kościołami - odwiedził lub spotkał wszystkich wielkich ludzi swojej epoki (Arnaulda, Malebranche´a, Bossueta, Spinozę - którego nie cierpiał - Huygensa, a także głowy panujące itd.). Leibniz przeciwstawiał się stanowczo mechanicyzmowi kartezjańskiemu, ponieważ ruch jest, jego zdaniem, wyrazem siły (wynalezienie dynamiki), a poza zjawiskami kryje się celowość (stąd zasada racji dostatecznej). Ponadto Leibniz pasjonował się kombinatoryką (1699: De arte combinatoria - całą rzeczywistość można otrzymać na drodze kombinacji elementów). Pisma Leibniza są rozproszone i mają różne formy (listy, eseje itd.), niemniej stworzył on system, który w całości można odnaleźć w kilku krótkich, syntetycznych dziełach.

Rozprawa metafizyczna, uściślona i uzupełniona w korespondencji z Arnauldem, stanowi pierwsze z tych dzieł. Została ona opublikowana dopiero w 1846 roku. Zdaniem Leibniza:
-    Nasz świat jest najlepszym z możliwych światów (wszelkie byty możliwe istnieją w Bogu, urzeczywistnione zaś zostają te, z których powstaje harmonijna całość).
-    Każda substancja zawiera w sobie wszystkie swoje atrybuty, które ujawniają się w jej wewnętrznych przemianach. Tym samym ginie opozycja między ogólną istotą a szczególnością istniejących bytów - istnieje indywidualne pojęcie każdego bytu. Każda substancja wyraża wszystkie pozostałe (nieskończoność w skończoności) i zawiera w sobie raz na zawsze wszystko, co jej się przydarzy oraz wszystko, co w sposób wolny wybierze (gdybyśmy mogli tak, jak Bóg, przeanalizować kroki Cezara przekraczającego Rubikon, bylibyśmy w stanie przepowiedzieć całą historię świata).
-    We wszystkim, nawet w zdarzeniach przypadkowych i w cudach, przejawia się porządek.
-    Należy zrehabilitować pojęcie siły (przeciwstawiając się Kartezjuszowi) oraz celowości (odrzucając mechanicyzm), jeśli chce się pojąć Wszechświat fizyczny.
-    Różnice między nami wynikają z wielości różnych punktów widzenia, z których ujmuje się tę samą całość.
-    Wolna wola jest skierowana ku dobru.
-    Jedność duchów w Bogu tworzy Państwo duchów, czyli Państwo Boże - łaska uzupełnia naturę, nie będąc z nią w sprzeczności.