LXXXVII 208. Konsolidacja państwa Hohenzollernów

Na krótko przed wybuchem wojny trzydziestoletniej, elektor brandenburski Jan Zygmunt (1608-19) otrzymał na mocy układu w Xanten (1614) księstwa: Kleve, Mark i Ravensberg oraz odziedziczył Prusy Wschodnie jako lenno Polski (1618).

W 1640 r. władzę w państwie Hohenzollernów objął Fryderyk Wilhelm I, zwany Wielkim Elektorem. Dzięki złamaniu oporu stanów (zgoda na podatki) zbudował on brandenbursko-pruskie państwo narodowe. Utrzymał uprzywilejowanie szlachty (zwolnienie od podatków i pełna władza nad dobrami). Najsilniejszy opór stawiały stany w Prusach Wschodnich. Straciły one jednak oparcie polityczne w Polsce podczas wojny polsko-szwedzkiej (1655-60). Wkrótce niezależność Prus uznała Szwecja (układem w Labiawie, 1656). Aby oderwać Prusy z obozu szwedzkiego, na krok ten zdecydowała się również Rzeczpospolita, zgadzając się w traktatach welawsko-bydgoskich w 1657 r., by przestały one być jej lennem. Zostało to potwierdzone w 1660 r. W pokoju w Oliwie.

Urzędnicy elektorscy zbierali tzw. kontrybucję (bezpośredni podatek gruntowy i pogłówny) oraz akcyzę (pośredni podatek konsumpcyjny od mieszczan). Zarząd prowincji sprawowały izby o charakterze fiskalnym (Izby Wojny, w domenie - Izby Domeny). Całą administracją kierowała Tajna Rada.

Wielki Elektor wprowadzał w swoim państwie zasady merkantylizmu. Dla podniesienia dobrobytu i możliwości podatkowych państwo budowało drogi, groble i kanały oraz prowadziło wzorcowe gospodarstwa rolne. W 1685 r. Fryderyk wydał edykt poczdamski. Na jego mocy przyjęto ok. 20 000 emigrantów (przede wszystkim hugenotów wygnanych ze Francji). Byli to przede wszystkim wysoko kwalifikowani rzemieślnicy i kupcy. Dzięki swoim kapitałom oraz umiejętnościom przyczynili się oni do rozwoju manufaktur, szczególnie tekstylnych. Prusy prowadziły politykę kolonialną na wzór holenderski. W 1683 r. założyły np. faktorię Groß-Friedrichsburg w Afryce Zach.

Wielki Elektor powiększył stałą armię z 8 000 do 23 000, co przyniosło sukcesy w wojnie z Francją i Szwecją (1672-78). Zwycięstwa nad czołowymi potęgami Europy dało impuls do rozwoju pruskiego militaryzmu.

Polityka zagraniczna Prus polegała na stałym lawirowaniu między silniejszymi sąsiadami. Pokój westfalski przyniósł Prusom szereg nabytków. Państwo Hohenzollernów stało się najsilniejszym, po Austrii, państwem niemieckim i potęgą regionalną.

Fryderyk III (1688-1713) popierał barok dworski. Jako pierwszy Hohenzollern koronował się on w 1701 r. W Królewcu na króla Prus (jako Fryderyk I). Berlin stał się stolicą i rezydencją dworu, ozdobioną budynkami Johanna F. Eosandrera (1670-1729) i Andreasa Schlütera (1664-1714). Dzięki mecenatowi królowej Zofii Szarlotty (Charlottenberg) powstała Akademia Sztuki (1696) i, pod wpływem nauk Leibniza, Akademia Nauk (1701). Halle stało się natomiast ośrodkiem oświecenia w północnych Niemczech oraz - za sprawą Christiana Wolffa i Augusta H. Franckego - centrum pietyzmu.