Historia
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:  Wirtualny Wszechświat > Historia > Historia Polski  
  Jesteś tutaj
Historia Polski
Prawo, ustrój i kultura w późnośredniowiecznej Polsce
  Zobacz także
Biogram władcy:
Kazimierz Wielki
Biogram władcy:
Władysław Jagiełło

Prawo, ustrój i kultura w późnośredniowiecznej Polsce

Począwszy od czasów Kazimierza Wielkiego zaczęto używać określenia Korona Królestwa Polskiego, które odzwierciedlało przejście od państwa patrymonialnego do państwa instytucjonalnego. Korona, czyli państwo, była postrzegana jako niezależna od osoby konkretnego władcy. Unia z Litwą zawarta w 1385 r. przewidywała włączenie Wielkiego Księstwa do Korony Królestwa. Ten zamiar nie został jednak urzeczywistniony, a Litwa pozostała odrębnym państwem, połączonym z Królestwem jedynie unią personalną. Natomiast w 1454 inkorporowana została do Korony część Prus (Prusy Królewskie), jednak z zachowaniem swej odrębności ustrojowej. Wraz z wymarciem dynastii Piastów tron polski z dziedzicznego stał się de facto elekcyjnym. Gospodarczą podstawą władzy królewskiej były wówczas głównie regale solne i domena ziemska. W czasach pierwszych Jagiellonów znaczna część tej domeny została jednak zastawiona możnowładcom w zamian za pożyczki. W zarządzaniu państwem obok króla coraz większą rolę odgrywała powołana przez niego rada królewska, w której skład wchodzili wysocy dostojnicy. Obok niej od pierwszej połowy XV w. istniały różnego rodzaju zjazdy stanu szlacheckiego - ogólnopaństwowe, prowincjonalne i ziemskie (sejmiki). W końcu XV w. Z rady wykształciła się wyższa izba parlamentu (sejmu) - senat. Izba niższa - poselska - składała się natomiast z delegatów szlacheckich wybieranych na sejmikach. Do najwyższych urzędników państwowych należeli w późnośredniowiecznej Polsce m.in.: kanclerz i podkanclerzy Królestwa, podskarbi koronny, podskarbi nadworny oraz marszałek dworu. Podstawę administracji centralnej stanowili zaś starostowie. W drugiej połowie XV w. urząd ten upodobnił się jednak do urzędów ziemskich (wywodzących się z epoki dzielnicowej), przez co starosta stał się reprezentantem lokalnej szlachty.

Około połowy XIV w. Kazimierz Wielki przeprowadził kodyfikację prawa ziemskiego. Opracowane zostały jego dwie redakcje - dla Małopolski i Wielkopolski. W Polsce używano wówczas także Weichbildu magdeburskiego - czyli kodyfikacji prawa miejskiego z XIII-XIV w. Ogromną rolę w rozwoju prawa niemieckiego w Polsce odegrało orzecznictwo instancji odwoławczych, powołanych przez Kazimierza Wielkiego - wyższego sądu prawa niemieckiego oraz sądu sześciu miast.

Schyłek średniowiecza przyniósł w Polsce istotne przeobrażenia społeczne. Na przestrzeni XIV-XV w. szlachta stała się stanem dominującym. Utrwaliła się przy tym zasada, że do stanu szlacheckiego można było wejść jedynie przez urodzenie. Szlachta była zróżnicowana ekonomicznie (możnowładztwo, szlachta średnia i drobna), ale równa wobec prawa. Przywileje stanowe gwarantowały jej wynagrodzenie podczas wypraw poza granice kraju, zwolnienie dóbr od świadczeń na rzecz państwa - oprócz poradlnego - nietykalność majątkową i osobistą. Król musi otrzymać jej zgodę na zwołanie pospolitego ruszenia lub wprowadzenie nowych podatków. Aktywność polityczna szlachty wyrażała się na forum zjazdów generalnych (potem sejmów) i sejmików ziemskich. Obok wspólnot rodowych kształtowały się terytorialne (ziemskie) wspólnoty szlachty. Miasta w zjednoczonym państwie polskim nie wykształciły natomiast swojej reprezentacji stanowej (z wyjątkiem Prus Królewskich). Od XV w. rozwijało się szlacheckie ustawodawstwo antymiejskie. Pojawiały się też pierwsze próby ograniczenia przez szlachtę osobistych i rzeczowych uprawnień ludności wiejskiej. Szlachta wykupywała majątki sołtysie i włączała je do swoich dóbr.

Unia z Litwą otworzyła nowe perspektywy dla działalności Kościoła katolickiego. Na obszarze litewsko-ruskim zbudowana została od podstaw administracja kościelna obejmując dwa biskupstwa litewskie podporządkowane arcybiskupstwu w Gnieźnie oraz 7 biskupstw na Rusi podległych metropolii w Haliczu (od 1375, przeniesionej rychło, bo już w 1417 r. do Lwowa). Duchowieństwo ruskie korzystało z takich samych praw jak katolickie. W XIV-XV w. ukształtowała się ostatecznie sieć archidiakonatów, dekanatów i parafii. Powstały też liczne klasztory, zwłaszcza mendykantów; w 1382 r. został ufundowany klasztor paulinów na Jasnej Górze. Od czasów Kazimierza Wielkiego o obsadzie biskupstw (poza Warmią).decydowali królowie. Kościół był drugim po królu posiadaczem ziemskim w państwie. Wywoływało to zawiść szlachty, która ze swej strony dążyła do zmonopolizowania obsady dochodowych stanowisk kościelnych. Efektem tego były liczne spory o dziesięciny, wolność podatkową duchowieństwa i sądownictwo kościelne nad osobami świeckimi w kwestiach kościelnych.

W późnym średniowieczu na ziemiach polskich nastąpił rozwój kultury i sztuki. Upowszechniło się szkolnictwo parafialne, głownie w miastach. W 1364 r. Kazimierz Wielki założył w Krakowie uniwersytet, odnowiony następnie przez Władysława Jagiełłę (1400). W XV w. uniwersytet ten stał się ważnym środkowoeuropejskim ośrodkiem. naukowym (teologia, teoria koncyliaryzmu, prawo narodów). Obok dworów królewskiego i możnowładczych, a także dworu biskupów krakowskich i arcybiskupa lwowskiego, ważnymi ośrodkami kultury stały się miasta. Rozwijało się piśmiennictwo w języku polskim, zarówno religijne (Rozmyślania przemyskie, przekłady Biblii) jak i świeckie (Statuty Kazimierza Wielkiego). W dziedzinie ówczesnej historiografii na czoło wysuwają się dzieła Jana Długosza (Roczniki, Liber beneficiorum, katalogi biskupów).

Ówczesną architekturę gotycką reprezentują przede wszystkim budowle sakralne (katedry na Wawelu i w Gnieźnie), zamki królewskie (Będzin, Lelów, Czorsztyn i in.) i prywatne (Dębno, Oporów, Pińczów). W rzeźbie późnogotyckiej na czoło wysuwa się twórczoś Wita Stwosza.


 
 
[góra strony]
Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach