24 marca 1794 na wieść o buncie brygady Antoniego Madalińskiego Tadeusz Kościuszko wkroczył do opuszczonego przez Rosjan Krakowa i ogłosił akt insurekcji narodowej. Maszerując z 4000 wojska w kierunku Warszawy, rozbił on 4 kwietnia pod Racławicami korpus gen. Tormasowa. 17 kwietnia nastąpił wybuch insurekcji w Warszawie. Powstańcy wyparli ze stolic garnizon rosyjski. (W walkach odznaczył się szewc Jan Kiliński). Pięć dni później powstanie rozpoczęło się także w Wilnie, gdzie czołową rolę odegrał Jakub Jasiński.

7 maja Kościuszko wydał w Połańcu uniwersał, znoszący poddaństwo osobiste chłopów, zakazujący ich rugowania z gruntu oraz zmniejszający wymiar pańszczyzny. Sąd Kryminalny w Warszawie skazał na śmierć przez powieszenie złapanych w Warszawie targowiczan. 6 czerwca siły polskie poniosły pod Szczekocinami porażkę w walce z wojskami rosyjskimi i pruskimi. 2 sierpnia powstanie wybuchło w Wielkopolsce i na Kujawach (Jan Henryk Dąbrowski), co zmusiło Prusaków do wycofania części sił i rezygnacji z zamiaru szturmu Warszawy. 10 października po klęsce pod Maciejowicami Kościuszko dostał się do niewoli, zaś naczelnikiem insurekcji został Tomasz Wawrzecki. Niecały miesiąc później (4 XI) wojska rosyjskie (Suworow) zdobyły Pragę i dokonały tam rzezi ludności. Ostateczny upadek insurekcji nastąpił 16 listopada 1794 r.

W 1795 r. nastąpił trzeci rozbiór Polski. Uczestniczyły w nim Rosja, Prusy i Austria. Rok później abdykował Stanisław August Poniatowski (zm. 28 lutego 1798 r. W Petersburgu). W podpisanej w 1797 r. konwencji petersburskiej państwa zaborcze zobowiązały się, że nigdy nie przyczynią się do odbudowy państwa polskiego.