W kulturze oświecenia istotną rolę odgrywała publicystyka polityczna podejmująca problem reform państwa. Dominującym światopoglądem był republikanizm, opowiadający się za wzmocnieniem sejmu (odrzucenie praktyki zrywania obrad) w zamian za ograniczenie prerogatyw monarchy. W tym duchu pisali m.in. Stanisław Dunin Karwicki (1640-1724), Stanisław Leszczyński (1677-1766), Stanisław Konarski (1700-73), który był też inicjatorem otwarcia Collegium Nobilium w Warszawie, oraz Hugo Kołłątaj (1750-1812). Zwolennikiem silnej władzy wykonawczej, ale i gwarancji swobód dla poddanych, był natomiast Stanisław Staszic (1755-1826).

Literaturę piękną drugiej połowy XVIII w. charakteryzuje doraźnie obliczony dydaktyzm. Wymienić tu należy m.in.. Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki Ignacego Krasickiego, Powrót posła Juliana Ursyna Niemcewicza, twórczość Franciszka Bohomolca i F. Zabłockiego. Nowe wzorce propagowały też niektóre czasopisma ("Monitor", wychodzący w l. 1765-84). Myślą racjonalistyczną przepojone są bajki i satyry Ignacego Krasickiego, poezja Franciszka D. Kniaźnina i Franciszka Karpińskiego.

W dziedzinie wychowania i edukacji doniosłą rolę odegrała Komisja Edukacji Narodowej oraz założona w 1765 r. Szkoła Rycerska (pierwsza średnia szkoła wojskowa), której dyrektorem został książę Adam Czartoryski.

Wybitnym przykładem dominującej w epoce oświecenia architektury klasycystycznej są warszawskie Łazienki (projekt D. Merliniego). Wśród malarzy tego okresu wyróżnili się natomiast Marceli Bacciarelli (autor portretów i obrazów historycznych) oraz Jan Piotr Norblin (malarz realistycznych scen rodzajowych).

Nauki biologiczne reprezentowali ksiądz Krzysztof Kluk, autor opisu flory polskiej, astronomię i matematykę zaś Jan Śniadecki i Marci Poczobutt-Odlanicki. Chemikiem był Jędrzej Śniadecki, naukami ekonomicznymi zajmowali się natomiast fizjokraci A. Popławski i H. Strojnowski. W dziedzinie historiografii wyróżnił się Adam Naruszewicz. Niekwestionowanym mecenasem sztuki był król Stanisław August Poniatowski animator życia kulturalnego, gospodarz obiadów czwartkowych, inicjator powołania Teatru Narodowego.