Historia
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:  Wirtualny Wszechświat > Historia > Historia Polski  
  Jesteś tutaj
Historia Polski
Prawo i ustrój w okresie rozbicia dzielnicowego
  Zobacz także
Biogram władcy:
Bolesław Krzywousty
Biogram władcy:
Wacław II

Prawo i ustrój w okresie rozbicia dzielnicowego

Testament Bolesława Krzywoustego (1138) zapoczątkował trwające ok. 200 lat rozbicie dzielnicowe. Początkowo książę zwierzchni (princeps) sprawował władzę nad całym krajem. Kierował on polityką zagraniczną, dowodził wojskiem, wyznaczał biskupów, bił monetę. Ten stan rzeczy utrzymał się do końca XII w., kiedy to nastąpił upadek zasady pryncypatu i senioratu. Próby jego restytucji w pierwszej połowie XIII w. zakończyły się niepowodzeniem. Poszczególne dzielnice stopniowo przekształcały się w osobne państwa, ulegając dalszym podziałom. Panujący w nich książęta przejmowali zaś kompetencje princepsa. Ustrój prawa książęcego uległ rozkładowi w wyniku wzrostu znaczenia możnych skupionych w radzie książęcej oraz rozwoju, zwłaszcza w XIII w., immunitetu (zwolnienie instytucji kościelnych, a także majątków możnych i rycerzy od ciężarów prawa oraz sądownictwa książęcego). Wraz z rozbiciem dzielnicowym zanikły urzędy centralne. Ich miejsce zajęły natomiast dzielnicowe struktury urzędnicze na czele z wojewodami (lub komornikami) i kanclerzami. Wprowadzenie immunitetu przyczyniło się w ciągu XIII w. do rozkładu systemu kasztelańskiego. Istotne zmiany, gdy idzie o ustrój i struktury władzy, przyniosły lata panowania Wacława II. W poszczególnych prowincjach ustanowił on bowiem starostów, których powoływał i odwoływał wedle swego uznania. Dalej jednak funkcjonowały urzędy dzielnicowe.

W pierwszej ćwierci XIII w. pojawiło się na Śląsku prawo osadnicze, określane mianem prawa niemieckiego (ius teutonicum) i stąd rozszerzyło się na pozostałe dzielnice Polski. Obejmowało ono zespół swobód osadniczych (dziedziczne i zbywalne posiadanie ziemi na ustalonych warunkach, wolność osobistą, własne sądownictwo) oraz zwyczaje prawne, którymi posługiwali się niemieccy koloniści. Prawem tym obejmowana była stopniowo także ludność polska, co sprzyjało kształtowaniu się stanowej struktury społecznej - własne prawo zyskiwali mieszczanie, a częściowo także chłopi. W ciągu XIII w. powstał zbiór norm składających się na najbardziej rozpowszechnioną w Polsce odmianę prawa niemieckiego - prawo magdeburskie. Rycerze (szlachta) posługiwali się natomiast prawem ziemskim. Dzięki prawu niemieckiemu w Polsce pojawiło się miasto w sensie prawnym.

W okresie rozdrobnienia dzielnicowego na ziemiach polskich nastąpiły istotne zmiany społeczne. W ciągu XIII w. Z dawnego możnowładztwa i części wojów, awansujących w strukturach władzy księstw dzielnicowych, zaczął wykształcać się stan rycerski - szlachta. Jego wyróżnikiem było prawo rycerskie (ius militare - uprawnienia osobiste i rzeczowe) oraz herby rodowe. W Polsce nie doszło natomiast w zasadzie do recepcji prawa lennego. Fala lokacji miast na prawie niemieckim od początku XIII w. przyczyniła się do wykształcenia stanu mieszczańskiego. Ludność miast była zróżnicowana majątkowo. Elitę stanowił tzw. patrycjat, czyli kupcy i najbogatsi rzemieślnicy. Do około połowy XIII w. właściciele miast (lokujący je książęta, Kościół) sprawowali ścisłą kontrolę nad organami miejskimi - wójtem lub sołtysem i ławnikami. Dopiero powstanie rad miejskich i wykup przez miasto wójtostw zakończy proces formowania autonomii miejskiej. W drugiej połowie XIII w. miasta odgrywały już dużą rolę polityczną. Kres ich potędze położył na początku XIV w. Władysław Łokietek, który w swą polityce oparł przede wszystkim na rycerstwie. W ciągu XIII w. ukształtował się też jednolity stan chłopski. Zanikowi uległy chłopskie prawa grupowe związane z prawem książęcym. Chłop użytkował ziemię, na której był osadzony, za co płaci czynsz. Obciążony był też dziesięciną na rzecz Kościoła i pewnymi świadczeniami na rzecz państwa. Miał on prawo wychodu (opuszczenia swej wsi) i podlegał sądom sołtysa. Sołtysi, którzy stanowili elitę ludności wiejskiej, swoją pozycją zbliżali się do szlachty.

Odrębny stan, rządzący się prawem kościelnym tworzyło duchowieństwo. W okresie dzielnicowym nastąpiła polonizacja jego wyższej hierarchii. Dzięki osłabieniu władzy książęcej Kościół uniezależnił się od władzy państwowej zgodnie z duchem reformy gregoriańskiej, której orędownikami byli w Polsce arcybiskup Henryk Kietlicz, biskup krakowski Pełka, biskup wrocławski Tomasz II. Episkopat otrzymywał od książąt liczne przywileje (Łęczyca - 1180, Borzykowa - 1210, Wolbórz - 1215) gwarantujące kanoniczny wybór biskupów, rezygnację państwa z majątku ruchomego po zmarłym biskupie, wyłączenie duchownych spod sądownictwa świeckiego. Mimo podziału państwa zachowana została jednolita organizacja kościelna z metropolią w Gnieźnie. W XIII w. nastąpiła rozbudowa administracji kościelnej. Diecezje podzielono na archidiakonaty, a te na dekanaty. Jednocześnie zagęściła się sieć parafialna. Książęta i możni fundowali klasztory nowych zakonów: od pierwszej połowy XII w. cystersów i premonstransów, zaś od początku XIII w. - franciszkanów i dominikanów. Rozwijał się kult patronów polskich - dawny, św. Wojciecha i nowe: św. Stanisława (kanonizacja 1253) i św. Jadwigi (kanonizacja 1267).

W okresie rozdrobnienia dzielnicowego rozwinęła się na ziemiach polskich kultura i sztuka. Ośrodkami kultury były dwory książąt, możnych i biskupów oraz klasztory. Powiększanie się grona osób korzystających z dóbr kultury stało się możliwe dzięki rosnącej roli pisma. W  drugiej ćwierci XIII w. Z dworskiego skryptorium wyodrębniła się kancelaria książęca; podobnie usamodzielniły się kancelarie biskupie. Obok szkół katedralnych istniały już szkoły parafialne, szczególnie w miastach. Na studia wyjeżdżano natomiast do ośrodków zagr. Dwory książęce, a w ślad za nimi możnowładcze, stały się ośrodkami kultury rycerskiej. Na dworach biskupich, zaopatrzonych w księgozbiory, skupiali się zaś znawcy teologii i prawa kanonicznego. Dwory biskupie i klasztory posiadały skryptoria, w których kopiowano księgi. W tym czasie powstały kroniki (Kronika polska Wincentego Kadłubka, Kronika Wielkopolska), liczne roczniki, hagiografie (żywoty św. Stanisława), dzieje założenia i uposażenia klasztorów (Księga Henrykowska) oraz pieśń religijna (Bogurodzica). W architekturze romańskiej w XII w. kontynuowano nurt tradycyjny (kolegiata w Tumie pod Łęczycą), obok tego rozwijano nurt związany z kręgiem reformy benedyktyńskiej (kolegiata w Kruszwicy, kościół norbertanek w Strzelnie). Niezwykle wysoki poziom reprezentowała w XII w. W Polsce rzeźba romańska (portale, tympanony fundacyjne, kolumny strzelneńskie, Drzwi gnieźnieńskie z brązu). W architekturze romańskiej pierwszej połowy XIII w. na czoło wysunęły się klasztory cystersów. Gotyckie formy architektoniczne pojawiły się najwcześniej na Śląsku - w trzeciej ćwierci XIII w. (Wrocław, Trzebnica).


 
 
[góra strony]
Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach