Środowisko geograficzne

Warunki naturalne i ich przemożny wpływ na życie ludzi zamieszkujących tę część świata śródziemnomorskiego to najważniejszy czynnik kształtujący społeczną, gospodarczą, a nawet polityczną historię starożytnej Grecji.

Ojczyzną Greków były tereny nad Morzem Egejskim i leżące na nim liczne wyspy. Tę część świata śródziemnomorskiego od zachodu ogranicza Półwysep Bałkański (dzisiaj w części należący do Republiki Grecji), od wschodu - wybrzeże Anatolii (obecnie należące do Turcji). Grecy osiedlili się również na dwóch wielkich wyspach, Krecie i Cyprze, na wybrzeżu północnej Afryki i wreszcie w południowej Italii i na Sycylii (te dwa regiony określa się czasem mianem "Wielkiej Grecji" lub po łacinie Magna Graecia), gdzie powstały słynne i bogate greckie miasta.

Nad Grecją właściwą dominują łańcuchy dzikich i wysokich gór stanowiące naturalną barierę oddzielającą niewielkie na ogół równiny i doliny, dzięki czemu żyjące tam społeczności potrafiły skutecznie bronić swej niezależności politycznej, utrzymując jednocześnie z sąsiadami kontakty handlowe i dyplomatyczne. Te górskie łańcuchy z reguły przecinają Półwysep Bałkański, biegnąc z północnego zachodu na południowy wschód, tak że od północy jedynie wąskie przejścia łączą Grecję z Macedonią. Wyspy Morza Egejskiego są również skaliste. Tylko 20 do 30 procent powierzchni Grecji właściwej to ziemie nadające się pod uprawę. Jedynie na niektórych wyspach, w zachodniej części Anatolii, w Wielkiej Grecji i w kilku krainach Grecji właściwej, szczególnie w Tessalii na północnym wschodzie i w Messenii na południowym zachodzie, znajdowały się rozległe równiny zapewniające obfite zbiory i umożliwiające hodowlę zwierząt. W innych miejscach niedostatek równin wykluczał hodowlę bydła i koni na większą skalę. W epoce neolitu mieszkańcy Grecji udomowili świnie, owce i kozy, które stały się najpowszechniej hodowanymi przez nich zwierzętami. Pierwsze udomowione kurczęta zostały sprowadzone do Grecji z Bliskiego Wschodu przed VII wiekiem p.n.e.

Spośród uprawianych przez Greków zbóż największą popularnością cieszył się od samego początku jęczmień. Stanowił on zarazem najważniejszy składnik diety mieszkańca Grecji. Uboga gleba dawała o wiele wyższe plony jęczmienia niż pszenicy, niewątpliwie smaczniejszej, ale wymagającej zdecydowanie lepszych ziem. Innymi ważnymi uprawami były winna latorośl i drzewa oliwne. Zmieszane z wodą wino stanowiło ulubiony napój Greków, oliwa zaś była w diecie głównym źródłem tłuszczów. Używano jej także do kąpieli jako środka myjącego oraz jako podstawowego składnika przy produkcji perfum. Mięso jadano w dawnej Grecji bez wątpienia znacznie rzadziej niż w świecie dzisiejszej kultury zachodniej.

Dzięki niezwykle rozwiniętej linii brzegowej większość greckich osad leżała w odległości nie większej niż 65 kilometrów od wybrzeża morskiego, co sprzyjało rozwojowi rybołówstwa i handlu. Greccy kupcy w poszukiwaniu towarów żeglowali po całym Morzu Śródziemnym, najchętniej jednak odwiedzając porty Egiptu i innych krain Bliskiego Wschodu. Z powodu słabo rozwiniętej technologii budowy statków nie sprzyjająca aura stanowiła wielkie zagrożenie dla życia i zdrowia żeglarzy. Zimą żeglugę praktycznie wykluczały silne wiatry i gwałtowne sztormy. Nawet przy sprzyjających warunkach żeglarze zawsze starali się trzymać blisko brzegu i dla bezpieczeństwa przybijać doń każdej nocy. Jak zauważył żyjący w VIII wieku p.n.e. poeta Hezjod, kupcy decydowali się na podjęcie trudów żeglugi, "bowiem majątek znaczy dla nieszczęsnych śmiertelników życie, choć jest straszliwym losem zginąć wśród fal".¹⁾

Neolit, okres minojski i mykeński

Kliknij, aby powiększyć mapę...

Większość Greków, nawet jeśli żyła blisko morskiego brzegu, nigdy nie podróżowała daleko od miejsca zamieszkania. A jednak to właśnie morskie podróże odegrały kluczową rolę w rozwoju greckiej kultury. Kupcy i różnego rodzaju przedsiębiorcy, zarówno podróżujący z krain Bliskiego Wschodu czy Egiptu do Grecji, jak i udający się w kierunku przeciwnym, łączyli Greków coraz ściślejszymi więzami ze starszymi kulturami wschodniej części śródziemnomorza. Dzięki tym kontaktom Grecy poznawali nowe technologie, przyswajali sobie nowe idee religijne itp. Transport lądowy, tak ludzi jak i towarów, był powolny i kosztowny, przede wszystkim z powodu braku dobrych dróg. Rzeki praktycznie nie nadawały się do wykorzystania dla potrzeb handlu i komunikacji, ponieważ w ciągu miesięcy letnich, kiedy to opady były niewielkie lub zanikały zupełnie, większość z nich zamieniała się w niewielkie strugi. Drewno do budowy domów i statków stanowiło najcenniejsze bogactwo górskich terenów Grecji właściwej, chociaż prawdopodobnie już w V wieku p.n.e. wiele regionów ucierpiało z powodu wycinki lasów. W tym czasie Grecy z całą pewnością importowali już drewno z krain leżących na północy, niemało za nie płacąc. Złoża rud metali znajdowały się w różnych punktach ziem zamieszkanych przez Greków, podobnie jak glina, wykorzystywana jako surowiec do wyrobu naczyń i innych przedmiotów. Złoża marmuru dostarczały doskonałego materiału rzeźbiarskiego i surowca dla kosztownych budowli. Nierównomierne rozmieszczenie tych naturalnych bogactw czyniło niektóre krainy znacznie zamożniejszymi niż inne. Na przykład kopalnie srebra w Attyce przynosiły Atenom dochody, które umożliwiły niezwykły rozwój tego miasta (tzw. Złoty Wiek Aten, przypadający na V wiek p.n.e.).

Dzisiejsi klimatolodzy określają klimat Grecji jako śródziemnomorski, czyli charakteryzujący się wilgotnymi zimami z okresami intensywnych opadów i suchymi, gorącymi latami. Ponieważ roczna ilość opadów może znacznie się różnić w poszczególnych latach, grecki rolnik ciężko pracował bez żadnej gwarancji, że osiągnie obfite plony - przeszkodzić mogła mu zarówno susza, jak i powódź. Pomimo to Grecy uważali swój klimat za najlepszy. "Natomiast naród grecki, jak co do położenia w środku się znajduje [tzn. pomiędzy klimatem gorącym a zimnym], tak i dodatnie cechy jednych i drugich posiada, bo jest i odważny, i twórczy" - pisał w IV wieku p.n.e. Arystoteles, który widział w klimacie czynnik kształtujący polityczny charakter ludów. - "Dlatego trwale utrzymuje swą wolność i ma najlepsze urządzenia państwowe, a byłby w stanie panować nad wszystkimi narodami, gdyby się w jedno państwo zespolił". ²⁾

Jak wynika z konstatacji Arystotelesa, Grecy w starożytności nigdy nie stworzyli narodu w nowoczesnym znaczeniu tego słowa, ponieważ greckie wspólnoty (poleis) nigdy się nie zjednoczyły. Z drugiej jednak strony Grecy postrzegali siebie jako ludzi, których łączy wspólna kultura, którzy mówią dialektami tego samego języka, mają podobne zwyczaje, oddają cześć tym samym bogom (z zachowaniem lokalnych odrębności w kulcie), uczestniczą w pewnych wspólnych świętach i wydarzeniach religijnych, jak misteria bogini Demeter koło Aten czy igrzyska w Olimpii na Peloponezie. Starożytna Grecja zatem to raczej pewien zespół wspólnych idei i obyczajów niż ściśle określona terytorialnie wspólnota narodowa. W jaki sposób powstało to poczucie kulturowej tożsamości i w jaki sposób przetrwało przez stulecia - to pytania, na które nie potrafimy dziś jednoznacznie odpowiedzieć. Oczywiste wydaje się, że specyficzne ukształtowanie terenu odegrało istotną rolę w politycznym rozdrobnieniu Grecji.