Historia
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:  Wirtualny Wszechświat > Historia > Starożytna Grecja  
  Jesteś tutaj
Historia starożytnej Grecji
Prehistoria ziem greckich
Przed rewolucją neolityczną
  Spis tematów
Historia starożytnej Grecji - spis tematów
  Pozostałe działy
Wirtualny Atlas Historyczny
Dzieje państw
Historia Polski
  Szukacz
   

Prehistoria ziem greckich

Przed rewolucją neolityczną
Życie codzienne w epoce neolitu
Specjalizacja pracy
Przyczyny rozwoju technologii i techniki


Przed rewolucją neolityczną

Epokę kamienia dzieli się zazwyczaj na paleolit (po grecku "stary kamień") i neolit ("nowy kamień"). Uważa się, że przejście od paleolitu do neolitu nastąpiło około 10-12 tysięcy lat temu. W epoce paleolitu ludzie przez całe swoje życie wędrowali w poszukiwaniu pożywienia; polowali, łowili ryby, zbierali skorupiaki i szukali roślin, dziko rosnących owoców i orzechów. Ci prehistoryczni myśliwi-zbieracze nieraz przemierzali znaczne odległości, czy to posuwając się w ślad za zwierzyną, czy to poszukując miejsc obfitujących w dzikie rośliny jadalne. Pierwsze istoty ludzkie przywędrowały na ziemie greckie z kontynentu afrykańskiego poprzez krainy wschodniej części Śródziemnomorza i Anatolię (w Petralona w Grecji znaleziono czaszkę sprzed przynajmniej dwustu tysięcy lat). Co najmniej przed pięćdziesięcioma tysiącami lat na terenach Macedonii, a potem w Grecji aż po Elidę na Peloponezie, żył człowiek neandertalski (zwany tak od doliny Neanderthal, gdzie po raz pierwszy znaleziono jego szczątki). W tym czasie wilgotna równina Tessalii w północnej Grecji była gęsto zamieszkana przez ludność myśliwsko-zbieraczą.

Człowiek typu współczesnego (Homo sapiens sapiens) migrację z Afryki do Europy rozpoczął w schyłkowym okresie paleolitu. Ta nowa ludność najwyraźniej wyparła zupełnie wcześniejszych mieszkańców (jak neandertalczycy), nie wiemy jednak, w jaki sposób proces ten przebiegał. W tym czasie Homo sapiens sapiens posiadał już w pełni wykształcony język mówiony (do wynalezienia pisma upłynąć miały jeszcze dziesiątki tysięcy lat), co jednak zapewne nie miało wpływu na usunięcie przezeń poprzednich mieszkańców. Być może nowi przybysze lepiej potrafili radzić sobie z klęskami naturalnymi. Na przykład wielkie powodzie nawiedzające Tessalię przed mniej więcej trzydziestoma tysiącami lat zmusiły jej mieszkańców do przeniesienia siedzib na tereny górzyste, gdzie trudniej było znaleźć pożywienie.

Wyniki prac archeologicznych na stanowiskach prehistorycznych połączone z obserwacjami współczesnych wspólnot myśliwych-zbieraczy (np. Kung San na Pustyni Kalahari w południowej Afryce) pozwalają nam odtworzyć w najogólniejszym zarysie obraz życia tych paleolitycznych mieszkańców ziem greckich, tak bardzo różniący się od późniejszego modelu życia Greków. Tych najstarszych mieszkańców ziem greckich nie można oczywiście określać mianem Greków w tym sensie, w jakim terminu tego używa się w odniesieniu do mieszkańców Grecji w czasach historycznych. Nie zachowały się żadne świadectwa pozwalające wśród prehistorycznych mieszkańców Europy rozróżniać grupy etniczne według kryteriów używanych dla czasów późniejszych. Zapewne istniały regionalne cechy różnicujące ludność Europy epoki paleolitu, nie potrafimy ich jednak w sposób wiarygodny określić. Tak więc w epoce tej mieszkańcy ziem, które dziś nazywamy Grecją, stanowili podgrupę ówczesnej ludności Europy. Ludzie ci łączyli się w niewielkie zespoły, na ogół liczące nie więcej niż 20-30 osobników, wspólnie polujących i poszukujących pożywienia, które następnie rozdzielali między sobą. Kobietom w wieku rozrodczym, które musiały opiekować się potomstwem, trudno było oddalać się od obozowiska. Pozostawały w nim zatem, szukając w okolicy jadalnych roślin i polując na mniejsze zwierzęta. Zbierane przez kobiety i dzieci rośliny stanowiły podstawę wyżywienia tych paleolitycznych hord. Mężczyźni zapewne przez większość czasu polowali na wielkie zwierzęta i często podejmowali długie i dalekie wyprawy łowieckie. Grupy prehistorycznych mieszkańców Europy dzieliły swoje główne zajęcie, jakim było zdobywanie pożywienia, między poszczególnych osobników, uwzględniając ich wiek i płeć.

Ponieważ przetrwanie grupy zależało zarówno od pracy mężczyzn, jak i kobiet, paleo-lityczne hordy prawdopodobnie nie były wewnętrznie zróżnicowane pod względem znaczenia i statusu. Być może nawet nieobcy im był daleko idący egalitaryzm - wszyscy dojrzali osobnicy mieli równy udział w podejmowaniu decyzji dotyczących organizacji grupy i podziału zajęć. Trzeba jednak pamiętać, że takie uogólnienia bywają ryzykowne; w niektórych współczesnych wspólnotach myśliwych-zbieraczy status poszczególnych członków grupy zależy od ich płci. Być może wiąże się to z przypisywaniem większego znaczenia mięsu zdobywanemu przez mężczyzn niż pożywieniu roślinnemu zbieranemu przez kobiety. Pierwotną przyczyną tego podziału - który może też wynikać z rodzaju pracy wykonywanej wewnątrz społeczności - nie musiała więc być sama płeć. Za to ludzie starsi w prehistorycznych wspólnotach myśliwsko-zbieraczych najpewniej posiadali wyższą pozycję społeczną ze względu na swoje doświadczenie i wiedzę, którą mogli przekazywać młodszym. Ich wyjątkowy status wynikał także z tego, że było ich niewielu - z powodu chorób i wypadków zdecydowana większość ludzi umierała przed osiągnięciem wieku trzydziestu lat.

Prehistoryczni myśliwi-zbieracze nie mieli swoich praw, sędziów ani politycznej organizacji w naszym rozumieniu tych pojęć, co nie oznacza, że nie znali żadnych form organizacji społecznej. W niektórych paleolitycznych grobach odnaleziono broń, narzędzia, figurki zwierząt, paciorki z kości słoniowej i bransolety, co wskazuje na istnienie różnic w statusie społecznym poszczególnych osób. Jak posiadanie pewnej ilości takich przedmiotów za życia świadczyło o większej zamożności człowieka, jego wpływie i pozycji we wspólnocie, tak pogrzebanie ich wraz z ciałem miało podkreślać znaczenie zmarłego. Wydaje się więc, że niektóre paleolityczne wspólnoty były zorganizowane nie wedle zasad egalitaryzmu, lecz w sposób hierarchiczny - pewne jednostki były ważniejsze i dominowały nad innymi. A zatem już w tym wczesnym okresie odnajdujemy ślady zróżnicowania społecznego. Niektórzy członkowie wspólnot byli bogatsi, cieszyli się większym poważaniem, mieli większe wpływy niż inni - wszystko to charakteryzuje też społeczności greckie (i nie tylko greckie) w czasach historycznych.

Jeśli paleolityczni mieszkańcy Europy przypominali dzisiejszych myśliwych-zbieraczy, to zapewne starali się nie opuszczać terytorium, które w ten czy inny sposób uznawali za swoje własne. Nawet jeśli nie budowali stałych domostw, to ich poczucie przynależności do określonej przestrzeni było zapowiedzią terytorializmu charakterystycznego dla późniejszych greckich poleis. Jednocześnie zainteresowanie ludzi paleolitu handlem i kontaktami z innymi wspólnotami można uznać za zapowiedź późniejszej wymiany handlowej. Prehistoryczne wspólnoty często wymieniały między sobą bogactwa naturalne i atrakcyjne wyroby, które niekiedy przebywały długą drogę od miejsca wytworzenia. Takie związki wyprzedzały rozwój dalekosiężnego handlu, szczególnie metalami, oraz wymianę idei, i doprowadziły do nawiązania kontaktów pomiędzy żyjącymi niekiedy bardzo daleko od siebie ludami Śródziemnomorza. Entuzjastyczny udział w tej wymianie brali właśnie Grecy.

Niektóre umiejętności - takie jak wytwarzanie narzędzi czy przygotowywanie pożywienia - prehistoryczny Homo sapiens sapiens przejął jeszcze od swoich poprzedników. Ważną innowacją technologiczną stało się nabycie umiejętności gotowania, która umożliwiała zamienianie nie nadających się do jedzenia w stanie surowym roślin, a szczególnie dzikich zbóż, w wartościowe pożywienie. Zainteresowania ludzi paleolitu wykraczały jednak daleko poza problemy związane z samym fizycznym przetrwaniem. W całej Europie na stanowiskach archeologicznych z tej epoki znajdowane są kobiece figurki (od imienia rzymskiej bogini miłości nazwane przez archeologów figurkami Wenus) z bardzo wielkimi piersiami, brzuchem, pośladkami i udami. Charakterystyczne cechy tych figurek wskazują na to, że pełniły one jakieś funkcje religijne i być może służyły do odprawiania wspólnych rytuałów związanych z płodnością i narodzinami. Troska o pochówki zmarłych - malowanie ciał czerwoną ochrą i przyozdabianie ich kwiatami i muszlami skorupiaków - to z kolei dowód istnienia religijnej refleksji związanej z misterium śmierci i być może wiary w zachowanie przez zmarłego pewnego znaczenia także po śmierci. Niewykluczone, że z wierzeniami religijnymi związane są słynne malowidła odkryte w jaskiniach Francji i Hiszpanii. Malowidła te - zdobiące ściany jaskiń, które najwyraźniej nie były wykorzystywane jako codzienne schronienie i służyły specjalnym celom - przedstawiają przede wszystkim wielkie zwierzęta, co pozwala nam domyślać się, że ich zabijanie w trakcie często niebezpiecznych polowań wywoływało u myśliwych uczucie religijnego lęku. Sens wielu z paleolitycznych symboli religijnych - takich jak na przykład kropki, prostokąty i schematyczne wyobrażenia rąk, często szkicowane obok jaskiniowych malowideł wyobrażających dzikie zwierzęta - pozostaje niejasny; warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że w późniejszej religii greckiej (podobnie jak w innych religiach Śródziemnomorza) właśnie składanie w ofierze wielkich zwierząt stanowiło najważniejszy publiczny rytuał.

Myśliwi-zbieracze prowadzili życie niebezpieczne, a ich głównym zajęciem było poszukiwanie pożywienia. Nigdy nie mogli być pewni, czy przeżyją następny rok. Szansę przetrwania miały jedynie te grupy, których członkowie nauczyli się efektywnie współpracować przy zdobywaniu pożywienia i zapewnianiu sobie bezpiecznego schronienia oraz potrafili czerpać pożytek z technologicznych innowacji, takich jak wykorzystywanie ognia czy wyrób narzędzi, a także umieli przekazać dzieciom swoją wiedzę, wierzenia i społeczną tradycję. Ci spośród paleolitycznych myśliwych-zbieraczy, którym udało się przetrwać, przekazali swoim następcom cechy niezbędne do przeżycia w surowym świecie.


 
[góra strony]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach