Historia
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:  Wirtualny Wszechświat > Historia > Starożytna Grecja  
  Jesteś tutaj
Historia starożytnej Grecji
Od Indoeuropejczyków do Mykeńczyków
Indoeuropejczycy
a bliskowschodnie korzenie kultury greckiej
  Spis tematów
Historia starożytnej Grecji - spis tematów
  Pozostałe działy
Wirtualny Atlas Historyczny
Dzieje państw
Historia Polski
  Szukacz
   

Od Indoeuropejczyków do Mykeńczyków

Indoeuropejczycy a bliskowschodnie korzenie kultury greckiej
Europejskie kultury epoki brązu
Kultura pałaców Krety minojskiej
Kontakty cywilizacji minojskiej z Grecją mykeńską
Rozkwit kultury mykeńskiej
Schyłek i kres kultury mykeńskiej


Indoeuropejczycy
a bliskowschodnie korzenie kultury greckiej

Jedno z najtrudniejszych pytań, na jakie usiłują odpowiedzieć badacze indoeuropejskiego podłoża greckiej kultury, brzmi: czy grupy ludzi zbiorowo określanych mianem Indoeuropejczyków migrowały na teren Europy przez całe stulecia i zasadniczo zmieniły oblicze żyjących tu wcześniej społeczności, których część stanowili rdzenni mieszkańcy Grecji? Nie rozstrzygnięta pozostaje też nadal kwestia lokalizacji ojczyzny Indoeuropejczyków - większość badaczy opowiada się za Azją Centralną lub Anatolią. Wedle hipotezy o szerokim rozprzestrzenieniu się Indoeuropejczyków ostatnia faza ich migracji spowodowała około 2000 roku p.n.e. zniszczenia w Europie. Grecy okresu historycznego byliby więc potomkami indoeuropejskich najeźdźców.

O pierwotnej jedności Indoeuropejczyków świadczą wyniki badań nad językami zaliczonymi do indoeuropejskich. Już przed wielu laty językoznawcy doszli do przekonania, że większość języków zachodnioeuropejskich (w tym greka, łacina, angielski, niemiecki), słowiańskie, perskie (irańskie) i rozmaite języki występujące w Indiach, miały jednego wspólnego przodka. Lud posługujący się tym prajęzykiem określono mianem Praindoeuropejczyków. Prajęzyk ów, nazywany językiem praindoeuropejskim, zniknął na długo przed wynalezieniem pisma, przemieniając się w wiele wywodzących się zeń języków, i tylko jego ślady przetrwały w słownictwie i strukturze języków odeń pochodzących. I tak na przykład w praindoeuropejskim istniało jedno słowo o znaczeniu "noc", które w grece występuje jako nyks (w dopełniaczu nyktos), w łacinie - nox, noctis, w wedyjskim (dialekt sanskrytu używany w starożytnych Indiach jako język poezji epickiej) - nakt-, w angielskim - night, w hiszpańskim - noche, we francuskim - nuit, w niemieckim - Nacht, w rosyjskim - nocz itd. To, że w języku angielskim używamy różnych form zaimków osobowych, wywodzących się z dwóch tematów: "I" oraz "me", jest także częścią tego, co odziedziczyliśmy z systemu zaimków języka praindoeuropejskiego [porównaj polskie "ja" i "mnie", "mi", "mną" - przyp. tłum.].


    ok. 4500-2000 p.n.e. - przybycie ludów indoeuropejskich do Europy (?)
    ok. 3000-2000 p.n.e. - rozwój śródziemnomorskiej wielokulturowości
    ok. 3000-2500 p.n.e. - na Bałkanach i na Krecie pojawia się metalurgia brązu
    ok. 2200 p.n.e. - powstanie najstarszych pałaców kultury minojskiej
    ok. 2000 p.n.e. - zniszczenia widoczne na wielu stanowiskach europejskich
    ok. 1700 p.n.e. - trzęsienia ziemi niszczą wczesne pałace kreteńskie
    ok. 1600-1500 p.n.e. - groby szybowe w Mykenach na lądzie greckim
    ok. 1500-1450 p.n.e. - najstarsze mykeńskie groby tolosowe
    ok. 1400 p.n.e. - powstanie najstarszych pałaców mykeńskich
    ok. 1370 p.n.e. - zniszczenie pałacu w Knossos
    ok. 1300-1200 p.n.e. - szczytowy okres rozwoju kultury pałaców mykeńskich
    ok. 1200 p.n.e. - niepokoje w basenie Morza Egejskiego
    ok. 1000 p.n.e. - ostateczne zniszczenie kultury pałaców mykeńskich



Uważa się, że odziedziczona po prajęzyku część słownictwa języków indoeuropejskich daje pewne wyobrażenie o cechach charakterystycznych pierwotnej wspólnoty. I tak na przykład imię męskiego bóstwa, naczelnego boga indoeuropejskiego pan- teonu, przetrwało w podobnych do siebie postaciach w grece, Zeus pater ("pater" - "ojciec") i łacinie: Iuppiter - w obu tych języka pozostając określeniem najwyższego boga. Taka postać imienia pozwala nam przypuszczać, że praindoeuropejska społeczność miała charakter patriarchalny - ojciec, poza funkcją rodzicielską, pełnił rolę najważniejszej postaci w gospodarstwie. Inne słowa sugerują, że cechami społeczności praindoeuropejskiej były patrylokalizm (żona zamieszkiwała z rodziną męża) i patrylinearność (zasada określania pochodzenia dzieci po ojcu). Język praindoeuropejski znał również określenie króla, co wskazuje raczej na hierarchiczność i zróżnicowanie społeczne niż egalitaryzm. Indoeuropejczyków uważa się też za lud wojowniczy.

Najbardziej kontrowersyjna teoria dotycząca roli odegranej przez Indoeuropejczyków głosi, że przybywali oni do Europy falami, narzucając żyjącym tu ludom swoje zwyczaje wojenne oraz patriarchalny i hierarchiczny porządek. Wedle tej hipotezy autochtoniczne społeczności prehistorycznej Europy nie prowadziły wojen, były egalitarne i matriarchalne (dominujące znaczenie miały w nich kobiety jako matki). Owi najstarsi Europejczycy oddawali cześć przede wszystkim bóstwom żeńskim, wypartym później przez indoeuropejskich bogów męskich, takich jak grecki Zeus. Ta przemiana miała się rozpocząć około roku 4500 p.n.e., wraz z dotarciem pierwszych grup Indoeuropejczyków do Europy, i trwać przez wiele następnych stuleci, osiągając punkt kulminacyjny około roku 2000 p.n.e., kiedy to wiele przedindoeuropejskich osad zostało zdobytych siłą. Wśród potomków indoeuropejskich najeźdźców Grecy stanowiliby jedyną grupę dającą się zidentyfikować językowo.

Przeciwnicy takiej wizji indoeuropejskiego pochodzenia Greków (i innych ludów europejskich) wskazują na brak źródeł świadczących o tym, że Indoeuropejczycy przybyli do Europy jako wyodrębniona grupa, dość silna, by zniszczyć panujący porządek oraz narzucić własne obyczaje i wierzenia. Być może nawet społeczność indoeuropejska nigdy nie różniła się znacznie od nieindoeuropejskich społeczności prehistorycznej Europy. Tak więc takie cechy charakterystyczne greckiej społeczności w czasach historycznych jak patriarchalizm i społeczne upośledzenie kobiet mogły rozwinąć się na podłożu lokalnym. Istnieje na przykład teoria, wedle której to męscy członkowie hord myśliwsko-zbieraczych pchnęli ludzkość ku patriarchalizmowi poprzez porywanie kobiet z innych hord, co czynili, chcąc zapewnić sobie liczniejsze potomstwo i zwiększyć szanse przetrwania wspólnoty. Mężczyźni należący do paleolitycznych wspólnot często oddalali się od swoich obozowisk i mieli tym samym możliwość atakowania obozowisk innych wspólnot. W ten sposób mogli uzyskać dominację nad kobietami na długo przed pojawieniem się Indoeuropejczyków w Europie. Rdzenne społeczności Europy mogły same z siebie przyjąć model patriarchalny, nawet jeśli wyznawana przez nie religia przypisywała wielkie znaczenie bóstwom żeńskim, czego dowodzą tysiące figurek "Wenus" znajdowanych na neolitycznych stanowiskach.

Wedle innej hipotezy społeczna nierówność pomiędzy mężczyznami a kobietami pojawiła się jako konsekwencja rozwoju rolnictwa i hodowli na dużą skalę. Badacze umniejszający rolę ludów indoeuropejskich w kulturowych przemianach sprzeciwiają się obciążaniu przybyszów winą za zniszczenia w Europie, do jakich doszło u schyłku III tysiąclecia p.n.e. Twierdzą oni, że wyjałowienie gleby przyczyniło się do wzmożenia walki o ziemię, a wewnętrzne zamieszki polityczne pociągnęły za sobą krwawe wydarzenia, które około roku 2000 p.n.e. doprowadziły do zniszczenia wielu europejskich osad.

Niewątpliwie jednak język Greków, podstawowy komponent ich kulturowej tożsamości, wywodzi się z indoeuropejskiego pnia. Wiele innych kwestii związanych z etnicznym i kulturowym rodowodem Greków - takich jak źródła hierarchicznej i patriarchalnej struktury społecznej oraz prapoczątki religii z najważniejszym bóstwem męskim, otoczonym przez potężne bóstwa żeńskie - będzie jeszcze długo przedmiotem sporu. O żadnej sprawie nie dyskutuje się dziś równie żarliwie, jak o relacjach pomiędzy Grecją a Bliskim Wschodem, w szczególności zaś Egiptem. Niektórzy dziewiętnastowieczni badacze umniejszali lub wręcz zupełnie negowali jakikolwiek kulturowy wpływ Bliskiego Wschodu na Grecję, czyniąc to wbrew poglądom samych Greków na tę kwestię. W epoce historycznej greccy intelektualiści nieraz wyrażali przekonanie o tym, że Grecy bardzo wiele zawdzięczają starszej cywilizacji Egiptu, szczególnie w religii i w sztuce, a teza ta znajduje potwierdzenie w wynikach współczesnych badań. Greccy rzeźbiarze epoki archaicznej modelowali postaci wedle proporcji wypracowanych przez artystów egipskich. Grecka mitologia, a więc historie, jakie Grecy opowiadali sobie o swoich początkach i o swoich kontaktach z bogami, jest pełna mitów i motywów pochodzenia bliskowschodniego. Najoczywistszym świadectwem głębokiego wpływu egipskiej kultury są religijne idee, które w postaci zarodkowej przywędrowały do Grecji: geografia świata podziemnego, ważenie dusz zmarłych na wadze, ożywcze właściwości ognia, jak choćby w rytach wprowadzających w kulcie bogini Demeter w Eleusis (słynna z misteriów miejscowość w Attyce), oraz wiele innych.

Wpływy te nie są wcale zaskakujące, jako że wyniki badań archeologicznych potwierdzają kontakty dyplomatyczne i handlowe mieszkańców Grecji z Bliskim Wschodem już w połowie II tysiąclecia p.n.e. Z całą pewnością jednak nie jest prawdziwa hipoteza o egipskim najeździe i kolonizacji ziem greckich w tym okresie. Egipskie źródła mówią o Grekach jako o cudzoziemcach, a nie jako mieszkańcach kraju podbitego. Co więcej, w tym wczesnym okresie Grecy nawiązywali kontakty z Bliskim Wschodem głównie poprzez pośredników, którymi byli przede wszystkim odbywający częste podróże morskie mieszkańcy Krety. W każdym razie rozważając "kulturowy dług" jednej grupy wobec drugiej, powinniśmy unikać postrzegania jednej grupy jako pasywnego odbiorcy idei, umiejętności czy tradycji przekazywanych przez przedstawicieli wyżej rozwiniętej kultury. Wszystko, co jedna kultura przejmuje od drugiej, zawsze podlega zmianom i zostaje dostosowane do wymogów systemu wartości odbiorców, którzy nadają innowacjom funkcje i znaczenie odpowiadające ich własnym potrzebom i kulturowym tradycjom. Grecy włączali do swojego dziedzictwa i czynili swoją własnością to wszystko, czego się nauczyli od ludów Bliskiego Wschodu. W ten właśnie sposób, a nie poprzez bezmyślne naśladownictwo i bierne przejmowanie, powstaje kulturowa tożsamość. Grecy stworzyli swoją tożsamość, czerpiąc z rozmaitych źródeł i odciskając własne piętno na wszystkim, czego nauczyli się od innych. Tworzenie tej tożsamości było długotrwałym procesem, a próby wskazania jego początku w określonym momencie historycznym nie mają sensu. Zamiast szukać nie istniejącego punktu zerowego greckiej kultury, powinniśmy starać się wskazać jak najwięcej rozmaitych źródeł kulturowych wpływów, które oddziaływały wspólnie przez długi czas, nadając ostatecznie greckiej kulturze taki kształt, jaki znamy z czasów późniejszych. Druga część epoki brązu (II tysiąclecie p.n.e.) to okres, który dostarcza nam najwięcej informacji ułatwiających zrozumienie tego procesu.


 
[góra strony]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach