Historia
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:  Wirtualny Wszechświat > Historia > Starożytna Grecja  
  Jesteś tutaj
Historia starożytnej Grecji
Wieki Ciemne
Wartości społeczne greckiej elity
  Spis tematów
Historia starożytnej Grecji - spis tematów
  Pozostałe działy
Wirtualny Atlas Historyczny
Dzieje państw
Historia Polski
  Szukacz
   

Wieki Ciemne

Gospodarka i stosunki społeczne na początku Wieków Ciemnych
Gospodarcze odrodzenie i zmiany technologiczne
Wartości społeczne greckiej elity
Igrzyska olimpijskie i panhellenizm
Religia i mity


Wartości społeczne greckiej elity

Ludzie tacy, jak owa bogata kobieta złożona do grobu razem z modelem spichrza czy żyjąca wcześniej para mieszkańców Lefkandi, należeli do najbogatszych, cieszących się największym prestiżem i najbardziej wpływowych członków hierarchii społecznej, która najwyraźniej ukształtowała się jeszcze u schyłku Wieków Ciemnych. Dla określenia tej najwyższej warstwy społecznej używa się często terminu "arystokracja", od greckiego słowa oznaczającego "rządy najlepszych", lecz termin ten może być mylący z powodu swojego szerokiego znaczenia. W innym czasie i w innym miejscu arystokracja była prawnie ustanowioną i formalnie uznawaną warstwą szlachecką, której członkowie dziedziczyli swój status poprzez urodzenie w rodzinie oficjalnie określanej jako arystokratyczna. Grecy nigdy nie posiadali tak formalnie wyodrębnionej warstwy społecznej. Z tej przyczyny właściwsze jest więc określanie wiodących członków greckiego społeczeństwa mianem elity, a nie arystokracji, i w tym też znaczeniu termin ten będzie używany w tej książce. Jeśli w odniesieniu do historii Grecji pojawi się termin "arystokracja" bądź któryś z terminów odeń się wywodzących, na przykład "arystokratyczny", trzeba koniecznie pamiętać, że nie oznacza on tego samego, co w historii Anglii czy Francji.

U schyłku Wieków Ciemnych członkowie greckiej elity osiągali swój status dzięki kilku wzajemnie od siebie zależnym czynnikom, takim jak postępowanie, zamożność oraz urodzenie. Fakt urodzenia się w rodzinie cieszącej się bogactwem i prestiżem miał fundamentalne znaczenie dla zaklasyfikowania do społecznej elity, lecz pochodzenie samo przez się nie gwarantowało przynależności do "najlepszych". Najważniejsze było stosowanie się do swoistego kodeksu postępowania obowiązującego członków elity oraz posiadanie majątku. Istotne znaczenie miało też właściwe wykorzystywanie tego majątku. Należało więc podkreślać swoją pozycję poprzez kupowanie pięknych przedmiotów i finansowanie rozmaitych uroczystości, umacniać związki z równymi sobie poprzez wymienianie darów, a z osobami stojącymi niżej w hierarchii społecznej poprzez okazywanie przychylności, oddawać cześć bogom, składając im kosztowne ofiary, zwłaszcza ofiary z dużych zwierząt. Tak więc sposób postępowania członków elity społecznej był co najmniej równie ważny jak rodzina, z której pochodzili. Utrata majątku lub sprzeniewierzenie się zasadom niepisanego kodeksu etycznego mogło ściągnąć na człowieka hańbę.

Możemy tylko domyślać się, w jaki sposób poszczególne rody wchodziły do elity. Wewnątrz rodu majątek i wysoki status przekazywano tym spadkobiercom, którzy byli zdolni do ich utrzymania. Część arystokratycznych rodów epoki Wieków Ciemnych odziedziczyła być może swoją pozycję po wybitnych rodach epoki mykeńskiej, które w jakiś sposób zdołały utrzymać majątek lub ziemię w trudnych czasach przełomu epok; inne osiągnęły ją już w Wiekach Ciemnych dzięki kumulacji majątku i wspomaganiu uboższych członków społeczności, którzy byli skłonni uznać wyższość społeczną swoich dobroczyńców w zamian za materialną pomoc; jeszcze inne weszły do elity zdobywając kontrolę nad sprawowaniem najważniejszych rytuałów religijnych.


Przykłady liter w najstarszych alfabetach


1. 2. 3. 4. 5.
Proto-
kananejski

Najstarsze nazwy liter
wraz z ich znaczeniem

Fenickie
Wczesno-
greckie

Współczesne
litery
alfabetu
łacińskiego

alp      "głowa wołu" A
bét      "dom" B
gaml   "kij do rzucania" C
digg    "ryba" D
hó(?)   "człowiek wołający" E


  1. Litery w alfabecie protokananejskim z II tysiąclecia p.n.e. W postaci znanej z miejsc takich, jak Serabit el-Chadim na Synaju
  2. Nazwy liter i słowa, od których zostały utworzone; na przykład litera bet była używana do oznaczania dźwięku b, od którego rozpoczynało się kananejskie słowo bet ("dom")
  3. Te same litery zaadaptowane przez Fenicjan dla potrzeb ich alfabetu
  4. Te same litery zaadaptowane przez Greków dla potrzeb ich alfabetu
  5. Te same litery we współczesnym alfabecie łacińskim

Stworzone przez grecką elitę idee dotyczące jej organizacji i właściwego postępowania jej członków - czyli to, co stanowiło jej kodeks wartości - stały się, na równi z odrodzeniem rolnictwa, najważniejszym składnikiem procesu kształtowania się w Grecji nowych form życia politycznego. Wartości wyznawane przez elitę Wieków Ciemnych leżą u podstaw wydarzeń opowiedzianych w IliadzieOdysei, dwóch wielkich poematach, które zaczęto spisywać u schyłku tej epoki. Około połowy VIII wieku p.n.e. Grecy powtórnie nauczyli się sztuki pisania dzięki kontaktom ze znającymi pismo cywilizacjami Bliskiego Wschodu, które już setki lat wcześniej stworzyły alfabetyczny system zapisu. Pomiędzy rokiem 950 a 750 p.n.e. przejęli alfabet fenicki, dokonując w nim jednej, niezwykle istotnej zmiany, polegającej na wprowadzeniu zasady zapisywania samogłosek za pomocą odrębnych liter. Z greckiej postaci alfabetu zrodził się później - za pośrednictwem systemu przejętego przez Rzymian od Greków - system pisma stosowany powszechnie w dzisiejszej Europie (alfabet łaciński). Grecy epoki archaicznej (około 750-500 p.n.e.) szybko zaczęli wykorzystywać tę nowo zdobytą umiejętność do spisywania ustnej literatury, takiej jak oba poematy Homera. Byli przekonani, że Homer, ślepy poeta pochodzący z tej części Anatolii, którą sami nazywali Jonią (dziś są to zachodnie wybrzeża Turcji), stworzył IliadęOdyseję. Poezja Homerowa, nawet jeśli swój ostateczny kształt zawdzięcza jednemu autorowi, wyrosła z setek lat ustnego przekazu i występów niezliczonej rzeszy greckich poetów, którzy śpiewali o czynach i zaletach legendarnych wojowników i ich rodzin. Poetyckie opowieści Bliskiego Wschodu niewątpliwie wywarły wpływ na tę ustną poezję, która przez stulecia, z pokolenia na pokolenie, przekazywała tradycyjne wartości. Niezależnie od tego, jakie były początki poezji Homerowej, sportretowany przez nią system wartości i kodeks etyczny jest odbiciem wartości wyznawanych przez społeczeństwo Grecji Wieków Ciemnych, a więc epoki poprzedzającej narodziny systemu opartego na instytucji obywatelstwa.

Główne postacie poematów Homerowych to bez wątpienia członkowie społecznej elity, od których oczekuje się przestrzegania zasad wymagającego kodeksu postępowania. Mężczyźni są wojownikami, jak niezrównany Achilles, bohater Iliady. Poemat opowiada część sławnej historii najazdu greckiej armii na Troję, miasto i warownię w północno-zachodniej Anatolii. Chociaż powszechnie przyjmuje się, że Trojanie nie byli Grekami, same poematy nie dostarczają definitywnej odpowiedzi na pytanie o ich etniczną przynależność. W Homerowym ujęciu wojny trojańskiej, o której Grecy sądzili, iż toczyła się na czterysta lat przed czasami Homera, Achilles jest "najdzielniejszym z Achajów" (na przykład Iliada I 244), ponieważ nie ma sobie równych jako "mówca słów i sprawca czynów" 1). Nadzwyczajna sprawność Achillesa w słowie i działaniu idzie w parze ze sławą (kleos), którą osiągnął dzięki "cnocie" ("cnota" wydaje się najlepszym tłumaczeniem greckiego terminu arete posiadającego wiele znaczeń). Jak wszyscy członkowie elity Achilles żyje w strachu przed niesławą, którą mógłby się okryć, gdyby uznano, że sprzeniewierzył się obowiązującemu kodeksowi etycznemu. Według tego kodeksu tak utrata majątku, jak i nieodpowiednie zachowanie przynosiły hańbę.

Cnota, arete, jako wartość moralna wiązała się z silnym poczuciem odpowiedzialności i obowiązku. Podstawową powinnością było przestrzeganie zasad gościnności (ksenia), które nakazywały, niezależnie od sytuacji, respektowanie przyjacielskich więzów łączących gościa i gospodarza. W Iliadzie na przykład Grek Diomedes, przygotowując się do walki z Glaukosem, odkrywa, że dziadek przeciwnika gościł niegdyś jego dziadka, kiedy ten podróżował przez kraj Glaukosa. Ów odległy w czasie akt gościnności ustanowił związki rytualnej przyjaźni, które pozostały ważne dla następnych pokoleń i były respektowane nawet w czasie wojny. "Więc - powiada Diomedes - oszczędzajmy swych włóczni nawzajem w bitwy zamęcie, przecież dość Trojan mam innych i sprzymierzeńców przesławnych do zabijania, jeżeli da bóg i nogi dościgną. Ty zaś masz dosyć Achajów, by ich pokonać, gdy zdołasz".2) w tym przypadku, aby okazać swoją cnotę, wojownicy musieli uszanować moralne więzy, w których tworzeniu sami nie brali udziału. Cnota była ważna zarówno we współzawodnictwie, jak i we współpracy. Walcząc z ludźmi, względem których nie mieli żadnych zobowiązań, wojownicy współzawodniczyli ze sobą, powodowani szlachetną chęcią przewyższenia przyjaciół i sprzymierzeńców. Gdy jednak w grę wchodziły związki przyjaźni, łączące na przykład gościa i gospodarza, ta sama arete wymagała, aby nawet wrogowie zrezygnowali z wojennej rywalizacji na rzecz współdziałania w wypełnianiu moralnych zobowiązań.

Nadawanie szczególnego znaczenia arete jest charakterystyczne dla kodeksu etycznego obowiązującego nie tylko wojowników, lecz także należące do społecznej elity kobiety. Spośród członków elity sportretowanej w IliadzieOdysei największą wagę przywiązuje do arete Odyseusz i jego żona Penelopa, mieszkający na Itace, wyspie na Morzu Jońskim nieopodal zachodnich wybrzeży Peloponezu. To właśnie arete nakazuje Penelopie, by znajdując oparcie w swojej mądrości, pozycji społecznej oraz niezachwianej wierności mężowi, dbała o zachowanie domostwa i majątku w czasie jego długiej nieobecności. Przez dwadzieścia lat, w czasie których Odyseusz najpierw walczył pod Troją, a potem żeglował w stronę domu, zaznając po drodze licznych i niebezpiecznych przygód, Penelopa musiała wykazywać niezwykłą wytrwałość i pomysłowość, by oprzeć się we własnym domu konkurentom męża i zapobiec zamierzonym przez nich rabunkom.

Odyseusz, wróciwszy wreszcie na Itakę, przebiera się za wędrownego żebraka, aby przyjrzeć się sytuacji w swoim domu, zanim zdradzi swą tożsamość i upomni się o należną mu pozycję. Penelopa, pomna nakazów arete, traktuje obcego, odzianego w łachmany człowieka z łaskawością i uprzejmością należną wedle greckiego zwyczaju każdemu gościowi; jej postępowanie stoi w jaskrawym kontraście z obraźliwym przyjęciem, z jakim Odyseusz spotyka się ze strony przełożonej służby domowej. Odyseusz, ciągle w przebraniu, pozdrawia Penelopę słowami pełnymi szacunku należnego kobiecie rozumiejącej wymagania nakładane na nią przez jej społeczną pozycję: "Niewiasto, nikt ze śmiertelnych, jak ziemia szeroka, nie mógłby o tobie nic złego powiedzieć: twoja sława [kleos] do niebios szerokich sięga, niby jakiegoś naprawdę nieskazitelnego króla, który w bojaźni bożej nad rzeszą dzielnych mężów panuje i sprawiedliwości strzeże, a pod jego dobrymi rządami czarna ziemia niesie pszenicę i jęczmień, drzewa są ciężkie od owoców, nieustannie rodzą się owce, morze dostarcza ryb, a ludy żyją szczęśliwie".3)

Chociaż Penelopa jest oczywiście wyjątkową postacią literacką, co autor Odysei uwzględnił w jej pochwale, to jednak słowa, którymi zwraca się do niej Odyseusz - odpowiednie także dla mężów o niezrównanej prawości i wielkich dokonaniach - pokazują, że społeczność Grecji w Wiekach Ciemnych stawiała kobietom takie same wymagania jak mężczyznom, uznając, że zasługują na szacunek za dzieła szlachetne i na potępienie za złe czyny. Kobiety należące do elity społecznej, na równi z mężczyznami z tej samej warstwy, uważały za właściwe przestrzegać nakazów arete i odróżniać się w ten sposób od ludzi o pospolitym charakterze i niższej pozycji w hierarchii społecznej. Elita społeczna pogardzała życiem, którego celem nie było dążenie do arete i towarzyszącej jej sławy. Oczywiście taki kodeks wartości spychał zdecydowaną większość społeczeństwa do roli drugorzędnej. Aby mieć najmniejszą choćby nadzieję na zmianę swojego statusu, ludzie ci musieliby zdobyć majątek, który umożliwiłby im życie wedle reguł elity. Majątek był warunkiem koniecznym (choć nie wystarczającym) przynależności do elity.


1) Iliada IX, 443.
2) Iliada VI, 226-229. Przeł. Kazimiera Jeżewska.
3) Odyseja XIX, 107-114. Przeł. Jan Parandowski.


 
[góra strony]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach