Historia
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:  Wirtualny Wszechświat > Historia > Starożytna Grecja  
  Jesteś tutaj
Historia starożytnej Grecji
Epoka Archaiczna
Kształtowanie się polis
  Spis tematów
Historia starożytnej Grecji - spis tematów
  Pozostałe działy
Wirtualny Atlas Historyczny
Dzieje państw
Historia Polski
  Szukacz
   

Epoka Archaiczna

Charakterystyka polis
Wczesna kolonizacja
Kształtowanie się polis
Biedni a obywatelstwo
Niewolnictwo
Dom i małżeństwo


Kształtowanie się polis

Wyodrębnienie i zrozumienie przyczyn, które w epoce archaicznej prowadziły do stopniowego kształtowania się miasta-państwa (polis) pozostaje trudnym i złożonym problemem. Żródła, które przetrwały, w większości dotyczą Aten, te zaś różniły się znacznie od typowej polis, przede wszystkim wyjątkową wielkością obszaru i dużą liczbą ludności. Zatem większa część tego, co możemy powiedzieć o formowaniu się wczesnej greckiej polis, dotyczy wyłącznie Aten. Pozostałe poleis z całą pewnością powstawały w innych warunkach, co musiało owocować innymi rezultatami. Pomimo tych zastrzeżeń wydaje się jednak możliwe wyciągnięcie pewnych ogólnych wniosków dotyczących powolnego procesu, który około połowy VIII wieku p.n.e. doprowadził do powstania poleis.

Początki tego procesu łączą się z ekonomicznym odrodzeniem, jakie dokonało się w okresie archaicznym, oraz ze wzrostem liczby ludności zamieszkującej ziemie greckie. Rolnicy i kupcy, którym udało się zgromadzić znaczny majątek, zaczęli dążyć do odgrywania większej roli w życiu politycznym. Roszczenia swe kierowali pod adresem społecznej elity, której członkowie zawdzięczali swą pozycję majątkowi, prestiżowi, jakim cieszyli się w społeczeństwie, oraz, w nieco mniejszym stopniu, chwalebnemu pochodzeniu. Teognis z Megary, żyjący w VI wieku p.n.e. poeta, którego wiersze są po części odbiciem dawniejszych realiów, stał się wyrazicielem strapień członków starej elity, zagrożonych bezustannie wzrastającym znaczeniem majątku jako środka społecznych i politycznych wpływów: "Pieniądz się liczy; więc z córką podłego (tzn. nie należącego do elity) szlachetny się żeni, podły zaś z córką szlachetnych - miesza tak rody bogactwo [...] niknie szlachetnych ród w tym mieście, bo przecież zło ze świetnością się miesza".1) Ten krzyk poety brzmi nieco fałszywie, ponieważ nieprawdziwie tłumaczy tradycyjne zainteresowanie członków elity pomnażaniem majątku; z drugiej jednak strony twórczość Teognisa ukazuje narastające napięcia pomiędzy tymi członkami społeczeństwa, którzy cieszyli się eksponowaną pozycją, a tymi, którzy dążyli do jej osiągnięcia.

Wzrost liczby ludności w tej epoce dotyczył przede wszystkim warstw społecznych nie należących do elity. Przychodziło na świat coraz więcej dzieci, które pomagały uprawiać coraz więcej ziemi, przynajmniej dopóty, dopóki było jej pod dostatkiem w wyniku wyludnienia, jakie nastąpiło w Wiekach Ciemnych. Jak Zeus z Hezjodowej Teogonii, który swoim postępowaniem odpowiadał na niesprawiedliwość ze strony Kronosa, tak rosnąca liczebnie warstwa ludności posiadającej pewien majątek zaczęła buntować się przeciwko temu, co postrzegała jako niemożliwą do zaakceptowania i niesprawiedliwą zasadę sprawowania przywództwa przez elitę. Jej członkowie nieraz zachowywali się tak, jakby byli udzielnymi władcami na swojej ziemi, i wymierzali sprawiedliwość "krzywą", czyli nieuczciwą, jak się zdawało tym mniej zamożnym i o mniejszym znaczeniu. To pragnienie sprawiedliwości i politycznej równości wyrażane przez ludzi, którzy mieli nadzieję poprawić swój los, wyznaczyło kierunek społecznych i politycznych nacisków wywołanych wzrostem liczby ludności.

Do powstania polis - instytucji politycznej, której członkami byli wszyscy wolni mężczyźni - doszło dzięki naciskom wywieranym przez ludzi nie należących do elity, którzy domagali się sprawiedliwego traktowania, nawet jeśli nie sprzeciwiali się zachowaniu przez elitę pozycji przywódczej i dalszemu prowadzeniu przez nich polityki polis przy akceptacji całej grupy. Wprowadzenie pojęcia obywatelstwa jako podstawy funkcjonowania polis oraz rozciągnięcie statusu obywatela na wszystkich wolno urodzonych członków społeczności było odpowiedzią na ten nacisk. Obywatelstwo bowiem niosło ze sobą pewne prawa, takie jak możliwość rozstrzygania sporów na drodze sądowej, ochrona przed popadnięciem w niewolę czy porwaniem, wreszcie udział w religijnym i kulturalnym życiu polis. Obywatelstwo wiązało się także z udziałem w życiu politycznym, chociaż jeśli chodzi o najuboższych obywateli wielkość tego udziału była różna w poszczególnych polis. Zdarzało się na przykład, że urzędy publiczne sprawowała nieliczna grupa osób mogących się wykazać pewnym, niekiedy bardzo dużym majątkiem. Najważniejsze jednak było to, że status obywatela odróżniał wolnych mężczyzn i kobiety tak od niewolników, jak i metojków (cudzoziemców cieszących się ograniczonymi prawami i posiadających prawo stałego zamieszkiwania na terenie polis, która nie była ich ojczyzną). Tak więc nawet biedni obywatele polis różnili się wyraźnie od wszystkich jej pozostałych mieszkańców.

Nierówność społeczna i ekonomiczna pomiędzy obywatelami przetrwała jako część składowa życia greckiej polis pomimo wszelkich prawnych przywilejów wiążących się ze statusem obywatela. Ułomność pojęcia równości, które legło u podstaw politycznej struktury polis, ujawniła się w statusie kobiet posiadających obywatelstwo. Były one obywatelami w kluczowym aspekcie tego pojęcia, to znaczy miały tożsamość, status społeczny i prawa, których odmówiono metojkom i niewolnikom. Kobiety-obywatelki od kobiet pozbawionych tego statusu odróżnia zarówno sam język grecki, wprowadzając termin "obywatelka" (politis, rodzaj żeński od polites - "obywatel"), jak i istnienie pewnych ceremonii religijnych zastrzeżonych wyłącznie dla kobiet-obywatelek. Przysługiwała im też prawna ochrona przed porwaniem i sprzedaniem w niewolę. Kobiety posiadające pełnię praw obywatelskich mogły w kwestiach spornych, tak dotyczących ich majątku jak i innych, odwoływać się do sądów, ale nie mogły tam same siebie reprezentować. W ich imieniu musiał występować mężczyzna, co pokazuje nierówność płci wobec prawa. Tradycyjny paternalizm greckiego społeczeństwa - mężczyźni w charakterze "ojców" kierowali życiem kobiet i stali na straży ich interesów, określanych zresztą również przez mężczyzn - wymagał, by każda kobieta posiadała oficjalnego opiekuna (kyrios), który miał ją strzec fizycznie i prawnie. Przeświadczeniu o tym, że to mężczyźni winni chronić kobiety i kierować ich postępowaniem, towarzyszyło pozbawienie kobiet prawa jakiegokolwiek uczestnictwa w życiu politycznym. Kobiety nigdy nie brały udziału w politycznych zgromadzeniach, nie miały też prawa głosu. Mogły jednak sprawować pewne funkcje kapłańskie i posiadały na równi z mężczyznami prawo uczestniczenia w uroczystościach związanych z rozpowszechnionym kultem bogini Demeter, odbywających się w Eleusis niedaleko Aten. Ten cieszący się wielkim poważaniem w całym świecie greckim kult, o którym więcej powiemy później, w pewnym sensie pełnił rolę wentyla bezpieczeństwa rozładowującego napięcia powstałe z powodu utrzymujących się w życiu greckich poleis nierówności. Działo się tak dlatego, że misteria ku czci Demeter zapewniały wszystkim uczestnikom, niezależnie od ich społecznej pozycji, ochronę przed złem i dawały nadzieję na lepsze życie w innym świecie.


1) Theognidea 189-192.

 
[góra strony]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach