Historia
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:  Wirtualny Wszechświat > Historia > Starożytna Grecja  
  Jesteś tutaj
Historia starożytnej Grecji
Epoka Archaiczna
Biedni a obywatelstwo
  Spis tematów
Historia starożytnej Grecji - spis tematów
  Pozostałe działy
Wirtualny Atlas Historyczny
Dzieje państw
Historia Polski
  Szukacz
   

Epoka Archaiczna

Charakterystyka polis
Wczesna kolonizacja
Kształtowanie się polis
Biedni a obywatelstwo
Niewolnictwo
Dom i małżeństwo


Biedni a obywatelstwo

Mimo że obywatele greckich poleis nie byli sobie całkowicie równi, powstanie tej nowej formy politycznej organizacji stanowiło znaczący przełom i zarazem zerwanie z przeszłością. Jedną z najistotniejszych zmian było przyznanie praw politycznych także najuboższym obywatelom. Niestety nie potrafimy odpowiedzieć na pytanie, jakie siły doprowadziły do wyłonienia się polis jako instytucji politycznej, w której nawet ludzie biedni posiadali pewien wpływ na bieg spraw publicznych. Przez długi czas wielu badaczy upatrywało przyczyn tego zjawiska w tak zwanej "rewolucji hoplitów", która miała spowodować znaczne rozszerzenie zasięgu politycznych praw wewnątrz polis, ale ostatnie badania nie potwierdzają słuszności tej hipotezy. Hoplici, odziani w metalowe pancerze, stanowili ciężkozbrojną piechotę, która w czasach poprzedzających wzrost znaczenia floty była główną siłą uderzeniową obywatelskiej armii strzegącej polis. Hoplici szli w bój ramię w ramię, tworząc formację zwaną falangą, najeżoną włóczniami trzymanymi przez ustawionych w szereg żołnierzy. Trwanie w szeregu i udział w grupowym wysiłku stanowiło tajemnicę sukcesu falangi. Dobry hoplita, wedle słów siódmowiecznego poety Archilocha

    niech nawet będzie mały,
    niech ma nogi jak kabłąki.
    Byle tylko kroczył pewnie,
    serce pełne miał odwagi.1)

Grecy w szyku falangi walczyli już od dawna, jednak przed VIII wiekiem p.n.e. na kupno metalowego uzbrojenia stać było jedynie wodzów i bardzo niewielu spośród ich żołnierzy. Dopiero zastosowanie na szeroką skalę żelaza uczyniło taką broń, przede wszystkim pancerze, znacznie łatwiej dostępną. Nowi hoplici płacili za swój ekwipunek i ciężko ćwiczyli, aby nauczywszy się walki w szyku falangi, bronić swojej wspólnoty. Ludzie ci mieli więc poczucie, że także im powinny przysługiwać pewne prawa polityczne. Wedle teorii o rewolucji hoplitów to właśnie przedstawiciele tej grupy społecznej zmusili członków elity do podzielenia się polityczną władzą, posługując się groźbą uchylenia się od walki, a tym samym sparaliżowania zdolności obronnych wspólnoty.

Teorię tę zbudowano na poprawnym założeniu, że nowi hoplici mieli dość siły, by wywalczyć sobie większą rolę polityczną, co stanowiło wielki i znaczący krok w rozwoju polis jako instytucji niecałkowicie zdominowanej przez wąski krąg najbardziej wpływowych obywateli. Za pomocą teorii o rewolucji hoplitów trudno jednak wyjaśnić pewien istotny problem: dlaczego na równi z hoplitami prawo politycznego głosu w sprawach polis uzyskali ludzie biedni? w tworzących się poleis mężczyźni w większości byli zbyt ubodzy, aby stać się hoplitami. W tym czasie Grecy nie mieli jeszcze silnej floty wojennej, w której niezbędną siłę ludzką stanowili biedni obywatele (sytuację taką znamy dobrze z czasów późniejszych, kiedy flota stała się najefektywniejszym orężem polis). Jeśli nawet przyjmiemy, że zdolność do uczestniczenia w obronie polis w charakterze hoplity była jedynym warunkiem uzyskania pełni praw politycznych, to i tak nie będziemy potrafili wyjaśnić, dlaczego elita razem ze starymi i nowymi hoplitami miałaby dawać ludziom biednym prawo współdecydowania o najważniejszych sprawach. A jednak biedni w wielu poleis osiągnęli status obywateli o znacznym wpływie na życie polityczne. W niektórych poleis pełne prawa polityczne mieli tylko ci obywatele, którzy posiadali określoną ilość ziemi; gdzie indziej dostęp do wyższych urzędów miały wyłącznie osoby mogące się wykazać rocznym dochodem w określonej wysokości. Ogólnie jednak rzecz ujmując, wszyscy mężczyźni-obywatele, niezależnie od poziomu zamożności, mieli prawo przemawiać i głosować na zgromadzeniach wspólnoty, gdzie podejmowano najważniejsze decyzje polityczne. To, że biedni zdobyli prawo uczestniczenia w zgromadzeniach, oznacza, że spełniony został podstawowy wymóg politycznej równości. Teoria o rewolucji hoplitów nie może zostać uznana za całościowe wytłumaczenie rozwoju polis przede wszystkim dlatego, że nie potrafi wyjaśnić przyczyn objęcia prawami obywatelskimi także biednych. Co więcej, znaczne zwiększenie się liczby ludzi, których stać było na zapewnienie sobie ekwipunku hoplity, wydaje się zjawiskiem charakterystycznym dla połowy VII wieku p.n.e., a zatem dla czasów zdecydowanie późniejszych, niż okres wykształcania się polis.

Dotychczas w nauce nie pojawiła się żadna teoria alternatywna lub choćby tylko uzupełniająca teorię o rewolucji hoplitów. Przyczyny wykształcenia się politycznej struktury greckiej polis nadal więc pozostają nieznane. Wolni mieszkańcy, zatrudnieni jako robotnicy w rolnictwie, handlu i rzemiośle, w znaczący sposób przyczynili się do ekonomicznego rozwoju polis. Trudno sobie jednak wyobrazić, w jaki sposób ich wartość jako siły roboczej miałaby zamienić się w dostępne im prawa polityczne. Lepiej sytuowane warstwy społeczeństwa z pewnością nie były skłonne do rozciągania praw obywatelskich na biednych tylko z powodu idealistycznej wizji ubóstwa jako duchowego szlachectwa. Współczesny tym wydarzeniom poeta odnotował: "Człowiek to pieniądz, pieniądz, mój kochany. Biedny szlachectwa ani czci nie zazna".2)

Nie jest zresztą wykluczone, że nacisk, jaki nauka kładzie na rozwój w epoce archaicznej uzbrojenia hoplitów i taktyki ich walki w falandze, prowadzi do błędnej interpretacji greckiej sztuki wojennej w tym wczesnym okresie. W Wiekach Ciemnych tylko niewielu stać było na uzbrojenie obronne składające się z metalowego pancerza. Większość żołnierzy stosowała uzbrojenie wykonane ze skóry, co musiało znajdować odzwierciedlenie w taktyce walki. Ponieważ biedni wyraźnie górowali liczebnie nad bogatymi, każdy wódz zamierzający zgromadzić znaczniejsze siły musiał polegać na szeregach biedoty. Nawet źle uzbrojeni ludzie mogli skutecznie przeciwstawić się lepiej uzbrojonym nieprzyjaciołom, jeśli tylko występowali w dostatecznie wielkiej liczbie. W VIII wieku p.n.e. lekkozbrojni - nawet ci uzbrojeni tylko w kije, ciskający kamieniami i wykorzystujący narzędzia rolnicze jako broń - wspomagali oddziały hoplitów, potrafiąc nieraz zmienić bieg bitwy. Jeśli jest prawdą, że biedota odgrywała znaczącą rolę w wojnach Wieków Ciemnych, to stan taki powinien był przetrwać przez znaczną część okresu archaicznego. Wiele też czasu minęło, nim uzbrojenie hoplitów stało się powszechne. I nawet kiedy coraz więcej mężczyzn osiągało stan zamożności pozwalający im uzbroić się i stanąć do walki jako hoplita, wciąż jeszcze pozostawali oni niewielką liczebnie grupą w porównaniu z rzeszami lekkozbrojnej biedoty. Dlatego pierwsze jednostki hoplitów mogły być jedynie oddziałami "walczących na przedzie" (promachoi) i przewodzącymi liczebniejszym oddziałom lżej zbrojnym, zestawionym z ludzi biedniejszych. Tak więc wkład ludzi biednych w obronę polis - ich służba w obywatelskiej milicji - był znaczny i w efekcie mógł prowadzić do uzyskania praw obywatelskich.

Do rozszerzenia praw obywatelskich na ludzi biednych przyczynili się też zapewne sami władcy zwani tyranami, którzy zdobyli władzę w niektórych poleis i przez jakiś czas ją sprawowali (dzieje tyranii zostaną przedstawione później). Tyrani mogli przyznawać obywatelstwo biednym i nie posiadającym praw politycznych ludziom dla własnych celów, chcąc uzyskać poparcie dla swoich rządów. Jeszcze innym czynnikiem, choć to tylko przypuszczenie, mogło być i to, że wyższe warstwy greckiego społeczeństwa stały się w okresie dramatycznych przemian mniej spójne wewnętrznie, przez co słabiej przeciwstawiały się poglądowi, że nie jest rzeczą właściwą usuwanie ludzi biednych poza nawias życia politycznego. Kiedy więc ludzie biedni upomnieli się o swoje prawa w ramach wspólnoty obywatelskiej, to - według tej teorii - nie natrafili na przeciwstawiający się im zjednoczony front członków elity i hoplitów, co w sumie doprowadziło do zawarcia kompromisu niezbędnego dla zapobieżenia wyniszczającemu konfliktowi wewnętrznemu.

W każdym razie, niezależnie od dróg, które do takiego stanu doprowadziły, cechą najbardziej charakterystyczną życia politycznego rozwiniętych greckich poleis było z pewnością to, że mężczyźni-obywatele podejmowali decyzje wspólnie. Chociaż członkowie społecznej elity zachowali znaczne wpływy nawet po powstaniu poleis, za najistotniejszą zmianę w życiu politycznym Greków w okresie archaicznym należy z pewnością uznać osiągnięcie pełni praw przez pozostałych, nie należących do elity obywateli. Był to proces trwający wiele lat, podobnie jak wiele lat trwało kształtowanie się greckiej polis, zanim około roku 750 p.n.e. uzyskała ona swą ostateczną postać. Jeszcze w trzysta lat później obywatele Aten nadal wprowadzali poważne zmiany do zasad funkcjonowania instytucji politycznych, chcąc, by w podejmowaniu decyzji politycznych uczestniczyła jeszcze większa rzesza mężczyzn-obywateli.


1) West, nr 114. Przeł. Jerzy Danielewicz.
2) Alkajos, Poetarum Lesbiorum Fragmenta, nr 360. Przeł. Jerzy Danielewicz.

 
[góra strony]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach