Historia
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:  Wirtualny Wszechświat > Historia > Starożytna Grecja  
  Jesteś tutaj
Historia starożytnej Grecji
Oligarchia, tyrania i demokracja
Rozwój polityczny Aten
  Spis tematów
Historia starożytnej Grecji - spis tematów
  Pozostałe działy
Wirtualny Atlas Historyczny
Dzieje państw
Historia Polski
  Szukacz
   

Oligarchia, tyrania i demokracja

Wczesna Sparta
Sąsiedzi Sparty i jej niewolnicy
Życie Spartiatów
Powstanie tyranii
Rozwój polityczny Aten
Reformy Solona
Od tyranii do demokratycznej przebudowy
Nowa literatura i nowe myślenie


Rozwój polityczny Aten

Grecy zazwyczaj uważali ważne wydarzenia historyczne, takie jak założenie polis czy spisanie praw, za dzieła pojedynczych osób, "reformatorów" z dalekiej przeszłości. Podobnie jak Spartanie, którzy byli przekonani, że założycielem ich polis był legendarny Likurg, Ateńczycy wierzyli, że początki ich miasta są związane z jedną postacią. Według ateńskich mitów prawdziwym założycielem Aten był Tezeusz, który doprowadził do zjednoczenia się ze sobą miejscowości leżących w Attyce. Attyka to nazwa półwyspu zajmującego południowo-wschodni kraniec Grecji i stanowiącego terytorium polis Ateńczyków. Ponieważ Attyka ma kilka dogodnych portów, Ateńczycy częściej niż zam-knięci w głębi lądu Spartanie podejmowali morskie wyprawy i nawiązywali kontakty z innymi ludami. Narodowy heros Ateńczyków, Tezeusz, był - jak wierzono - żądnym przygód podróżnikiem, żeglarzem, który udał się na Kretę, by walczyć z Minotaurem, potworem-ludożercą, pół człowiekiem, pół bykiem. To wydarzenie, na równi z innymi mitycznymi przygodami, stało się ulubionym tematem przedstawianym przez attyckich mistrzów w malarstwie wazowym. Owe "prace" Tezeusza - jak je nazywano, nawiązując do czynów dokonanych przez najsłynniejszego z greckich herosów, Heraklesa (Herkules jest łacińską wersją jego imienia) - to przede wszystkim zwycięskie walki z rozmaitymi potworami i złoczyńcami zagrażającymi spokojnemu i cywilizowanemu życiu. Tezeusz był więc herosem, który pracował na rzecz społecznych i moralnych instytucji polis - w przeciwieństwie do Heraklesa, herosa Greków doryckich, który walczył z bestiami i potworami, aby zademonstrować swoją nadludzką siłę i męstwo. Mity związane z postacią Tezeusza czyniły go postacią szczególnie predestynowaną do roli założyciela polis takiej jak polis Ateńczyków, która szczyciła się swoimi osiągnięciami cywilizacyjnymi i dążyła do nauczania pozostałych Greków tego, co najważniejsze w cywilizowanym życiu, a więc rolnictwa i religijnych misteriów inicjacyjnych związanych z kultem bogini Demeter. Wybór Tezeusza na mitycznego założyciela polis odzwierciedlał więc pewne ateńskie poczucie wyższości związane z deklarowaną "misją cywilizacyjną".

Odmiennie niż inne duże osady, powstałe w okresie mykeńskim Ateny u schyłku epoki brązu najwyraźniej nie przeżyły wielkiej katastrofy, choć nie wydaje się prawdopodobne, by osada zupełnie uniknęła wszystkich problemów tamtych czasów. W każdym razie na początku epoki Wieków Ciemnych zaludnienie Attyki zmniejszyło się wyraźnie, podobnie jak działo się to na innych terenach. Znaleziska archeologiczne, między innymi wspominany już wcześniej model spichrza pochodzący z grobu kobiety, świadczą o tym, że około roku 850 p.n.e. attycka gospodarka i rolnictwo zaczęły już dźwigać się z kryzysu. Kiedy w stuleciu pomiędzy 800 a 700 rokiem p.n.e. gwałtownie wzrastała populacja całej Attyki, najszybciej rozrastającą się liczebnie warstwą społeczną byli wolni chłopi. Stało się to możliwe dzięki znacznej poprawie warunków ekonomicznych w początkowym okresie epoki archaicznej. Ci niewielcy producenci rolni zaczęli domagać się wpływu na ateńską politykę i przynajmniej ograniczonej formy politycznej równości. Niektórzy spośród drobnych posiadaczy ziemskich stali się na tyle zamożni, że mogli pozwolić sobie na zakup wyposażenia hoplity. Zapewne właśnie ci ludzie, tak jak w innych poleis ludzie o podobnej pozycji ekonomicznej, wywierali silny nacisk na elitę, której przedstawiciele wchodzili w skład stosunkowo licznej grupy sprawującej w Atenach rządy oligarchiczne. Rywalizacja pomiędzy oligarchami o status i zyski sprawiała, że nie tworzyli oni jednolitego frontu. Ulegając społecznym naciskom, oligarchowie zmuszeni byli zagwarantować hoplitom uczestnictwo w obywatelskiej milicji, od której zależała militarna potęga Aten. Prawa obywatelskie wcześnie uzyskali w Atenach również ludzie niezamożni, lecz - podobnie jak w przypadku innych greckich poleis - szczegóły tego procesu nie są do końca wyjaśnione.

Czy we wczesnym okresie politycznego rozwoju Ateny znajdowały się już na drodze ku demokracji? Opinie badaczy znacznie się w tej kwestii różnią. Źródła - wedle zgodnej tym razem opinii skąpe i niejasne - można interpretować w następujący sposób: u schyłku VII wieku p.n.e. obywatele Aten - ci bogaci, należący do warstwy hoplitów, i ci biedni - stworzyli pierwszy, bardzo jeszcze niedoskonały, demokratyczny model polis. Odpowiedź na pytanie, dlaczego w takim razie rozwój ateńskiej polis poszedł w kierunku demokracji, a nie na przykład skrajnej oligarchii, jak w Sparcie, jest bardzo trudna. Wpłynęły na to zapewne dwa czynniki: gwałtowny wzrost liczby ludności oraz pewien specyficzny egalitaryzm panujący w społeczności, której udało się przetrwać niezmiernie ciężkie początki Wieków Ciemnych, kiedy to większość ludzi żyła w bardzo trudnych warunkach. Oba te czynniki nie pozostały też jednak bez wpływu na rozwój innych poleis, w których nie wykształcił się ustrój demokratyczny. Być może wzrost liczby ludności wiejskiej był w Attyce tak gwałtowny, że w jego wyniku wolni chłopi, dysponujący większą niż gdzie indziej siłą, zaczęli domagać się udziału w rządzeniu. O znaczeniu i wewnętrznej spójności tej warstwy społecznej świadczą wydarzenia, jakie miały miejsce w Attyce około roku 632 p.n.e., kiedy to Ateńczycy zebrali się i "napłynęli tłumnie ze wsi" (Tukidydes I, 126, 7), aby uniemożliwić przewrót planowany przez ateńskiego oligarchę imieniem Kylon. Ten były zwycięzca igrzysk olimpijskich, mający za żonę córkę Teagenesa, tyrana Megary, chciał wraz z kilkoma przyjaciółmi wprowadzić w Atenach tyranię.

Nasze skąpe źródła zdają się potwierdzać, że już w VII wieku p.n.e. wszyscy wolno urodzeni mężczyźni mieli prawo uczestniczenia w otwartych obradach ciała zwanego zgromadzeniem (ekklesia), które każdego roku wybierało dziewięciu urzędników nazywanych archontami (dosłownie: "władającymi"). Archonci sprawowali rzeczywistą władzę, a także wydawali wyroki w sporach i sprawach kryminalnych. Podobnie jak było to wcześniej, członkowie elity wciąż dominowali w życiu politycznym Aten i dzięki swojemu statusowi zapewniali sobie stanowiska archontów, wykorzystując w tym celu swoje związki z ludźmi zależnymi od siebie oraz zawierając sojusze z innymi obywatelami, pochodzącymi z tej samej warstwy społecznej. Prawo ludzi uboższych do uczestniczenia w zgromadzeniu miało ograniczone znaczenie, ponieważ zgromadzenie zbierało się rzadko i tylko w terminach wyznaczanych przez sprawujących władzę archontów, a w trakcie jego obrad decydowano o niewielu sprawach poza wyborem archontów.

Polityczne alianse zawierane przez członków elity często okazywały się jedynie chwilowe, a rywalizacja pomiędzy ludźmi zazdrosnymi o swoje wpływy i znaczenie była na porządku dziennym. Wynikiem nieudanej próby ustanowienia tyranii przez Kylona była podjęta w roku 621 p.n.e., prawdopodobnie pod naciskiem hoplitów - decyzja, aby pewien Ateńczyk, imieniem Drakon, poddał regulacji całość porządku prawnego, dbając przy tym o stabilność państwa i wewnętrzną równość. Niestety, prawa Drakona pogłębiły jeszcze destabilizację państwa; w pamięci Ateńczyków utrwaliły się one, podobnie jak samo imię Drakona, jako symbol okrucieństwa (drakon to po grecku "smok"). Jednocześnie stopniowe pogarszanie się warunków życia wolnych chłopów attyckich doprowadziło do wzrostu napięć społecznych. W czasach późniejszych Ateńczycy nie potrafili odpowiedzieć na pytanie, co spowodowało ten ekonomiczny kryzys; wiedzieli tylko, że w jego wyniku powstał konflikt i bogaci stanęli przeciw chłopom oraz biedocie.

Jedną z przyczyn kryzysu mogła być sytuacja w rolnictwie, prowadząca do stopniowej akumulacji ziemi w rękach coraz mniejszej grupy ludzi. Wielu attyckich rolników wytwarzało żywność tylko na bieżący rok, co oznaczało, że jeden rok nieurodzaju mógł przynieść głód. Ponadto chłopi nie znali żadnej prostej metody, która pozwalałaby im zamieniać nadwyżki wyprodukowane w dobrym roku na niezniszczalny kapitał, który pomógłby przetrwać trudne lata w przyszłości. Umożliwić to miał w dalszej przyszłości pieniądz, wynaleziony i wprowadzony do użytku w końcu VII wieku p.n.e. W Lidii w Anatolii; minęło jeszcze jednak dużo czasu, zanim upowszechnił się on w Grecji. By przeżyć, chłopi, którym się nie powiodło, musieli pożyczać żywność i ziarno na zasiew. Kiedy nie mogli już więcej pożyczyć, porzucali swoją ziemię i poszukiwali pracy dającej utrzymanie im i ich rodzinom. Najczęściej zatrudniali się u tych chłopów, którzy lepiej dawali sobie radę. W tej sytuacji ci, którzy gospodarowali wydajniej lub którym po prostu sprzyjało szczęście, mogli przejąć w użytkowanie lub nawet na własność ziemię należącą do zrujnowanych chłopów. W drugiej połowie VII wieku p.n.e. wielu ubogich Ateńczyków utraciło, z różnych powodów, swoją ziemię, która przeszła w posiadanie bogatszych rolników. Niektórzy spauperyzowani chłopi, nie mogący spłacić długów, byli sprzedawani w niewolę.


 
[góra strony]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach