Historia
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:  Wirtualny Wszechświat > Historia > Starożytna Grecja  
  Jesteś tutaj
Historia starożytnej Grecji
Wojna peloponeska i jej następstwa
Życie w Atenach w czasie wojny peloponeskiej
  Spis tematów
Historia starożytnej Grecji - spis tematów
  Pozostałe działy
Wirtualny Atlas Historyczny
Dzieje państw
Historia Polski
  Szukacz
   

Wojna peloponeska i jej następstwa

Przyczyny konfliktu
Strategia Peryklesa
Nieprzewidziana katastrofa
Niepewny pokój
Wyprawa sycylijska
Ostatnie dziesięć lat wojny
Życie w Atenach w czasie wojny peloponeskiej
Społeczeństwo Aten po wojnie peloponeskiej
Sokrates
Proces Sokratesa


Życie w Atenach w czasie wojny peloponeskiej

Wojna peloponeska nie tylko opróżniła państwowy skarbiec Aten, zniszczyła polityczną harmonię i militarną potęgę państwa, lecz także odcisnęła swe piętno na domowym i rodzinnym życiu obywateli. Z powodu zaburzeń wywołanych wojną zagrożone zostały źródła utrzymania wielu ludzi, tak z miasta, jak i z okolic wiejskich. W szczególnie trudnej sytuacji znalazły się pozbawione majątku kobiety, których mężowie lub męscy krewni zginęli na wojnie, ponieważ okrutna konieczność zapewnienia bytu sobie i dzieciom zmuszała je do szukania pracy poza domem.

Największe straty i najcięższe przeżycia stały się udziałem tych Ateńczyków, którzy przed wojną mieszkali poza miastem. Mieszkańcy attyckich wsi musieli tymczasowo szukać schronienia wewnątrz murów miejskich, podczas gdy spartańscy najeźdźcy pustoszyli ich domy i niszczyli pola. Jeśli na dodatek ludzie ci nie posiadali domu w mieście albo nie mieli przyjaciół, którzy mogliby ich na ten czas przyjąć pod swój dach, musieli wieść życie uciekinierów koczujących na ulicach Aten w prymitywnych i niezgodnych z wymogami higieny warunkach; prowadziło to nieuchronnie do napięć pomiędzy nimi a mieszkańcami miasta.

Wojna przyniosła drastyczne pogorszenie warunków życia pracujących mieszkańców Aten, zarówno tych, których dochody zależały od produkcji rolnej, jak i tych, którzy prowadzili małe warsztaty i przedsiębiorstwa. Rodziny zamożne, posiadające pieniądze i cenne przedmioty, mogły przetrwać kryzys, zużywając część swoich zapasów, jednak większość ludzi była pozbawiona takich możliwości. Nieprzyjaciel niszczył plony, a więc rolnicy nawykli do pracy na własnych polach musieli szukać zarobku jako najemni robotnicy w mieście. Znalezienie takiej pracy stawało się jednak coraz trudniejsze w miarę wzrostu liczby ludzi poszukujących zatrudnienia. Mężczyźni, którzy służyli jako wioślarze na ateńskich okrętach, otrzymywali żołd za czas spędzony na morzu, przebywali jednak z dala od swoich rodzin i ryzykowali życie w każdej bitwie i każdym sztormie. Rzemieślnicy, właściciele małych warsztatów i kupcy nie stracili wprawdzie swoich wcześniejszych źródeł utrzymania, ale poziom ich dochodów znacznie się obniżył, ponieważ klienci dysponowali mniejszymi środkami.

Zmiany, jakich dokonała wojna w życiu ateńskiego społeczeństwa, najwyraźniej uwidoczniły się w losach dobrze sytuowanych kobiet, których mężowie i bracia zginęli w toku wojennych zmagań. Ich tradycyjnym zajęciem było tkactwo, wytwarzanie odzieży na potrzeby własnej rodziny oraz nadzorowanie pracy domowych niewolników, o utrzymanie rodziny dbali zaś mężowie, zajmując się rolnictwem lub handlem. Kobiety te zostały teraz zmuszone do szukania pracy jako niańki, tkaczki czy nawet robotnice w winnicach, jeśli brakowało mężczyzn do wykonywania tego ostatniego zajęcia. Kobiety zaczęły więc aktywniej uczestniczyć w życiu miasta, co jednak nie doprowadziło do powstania ruchu feministycznego w nowożytnym sensie ani do włączenia ich do ateńskiego życia politycznego.

W czasie trwania wojny peloponeskiej stan finansów ateńskiej polis znacznie się pogorszył na skutek zmniejszenia się produkcji rolnej i utraty dochodów z państwowych kopalń srebra po tym, jak spartański garnizon w 413 roku na stałe zainstalował się w Dekelei. Od tego momentu niemożliwe stało się dalsze prowadzenie prac w kopalniach, które znajdowały się niedaleko spartańskiej bazy, szczególnie po ucieczce tysięcy górników-niewolników do spartańskiego fortu. W czasie wojny kontynuowano niektóre przedsięwzięcia budowlane w samym mieście, takie jak budowa Erechtejonu, świątyni Ateny na Akropolu, co z jednej strony stanowiło swego rodzaju demonstrację silnej woli i charakteru Ateńczyków, z drugiej zaś przyczyniało się do ożywienia sparaliżowanej wojną gospodarki. Potrzeby wojny stopniowo pomniejszały jednak fundusze, jakie można było przeznaczać na niewojskowe przedsięwzięcia. Trzeba było na przykład zaniechać organizowania obchodów świąt Wielkich Dionizjów, stanowiących coś w rodzaju wielkiego festiwalu dramatycznego. W ostatnich latach wojny finansowa sytuacja stała się tak dramatyczna, że Ateny musiały zamienić swoją srebrną monetę na monetę brązową, pokrywaną jedynie cienką warstwą srebra. Monet srebrnych i złotych, bitych z przedmiotów zabranych z ateńskich świątyń, używano wyłącznie do opłacania wydatków wojennych.

Napięcia i trudności codziennego życia znalazły odbicie w twórczości komediowej powstającej w latach wojny peloponeskiej. Obok tragedii komedia stanowiła drugą główną formę ateńskiego dramatu. Podobnie jak tragedie, komedie pisano wierszem i, od początków V wieku p.n.e., wystawiano corocznie. Ich autorzy również współzawodniczyli ze sobą podczas świąt organizowanych ku czci Dionizosa w tym samym otwartym teatrze, w którym wystawiano tragedie. Antyczne źródła nie mówią jasno, czy kobietom wolno było oglądać komedie, wydaje się jednak, że skoro zezwalano im na oglądanie tragedii, mogły też uczestniczyć jako widzowie w przedstawieniach komediowych. W całości męska obsada komedii składała się z aktorów i dwudziestoczteroosobowego chóru. W odróżnieniu od tragedii liczba aktorów jednocześnie obecnych na scenie nie była ograniczona do trzech. Poetyckie piękno charakteryzujące pieśni chóru szło w parze z genialną pomysłowością komediowej fabuły, która prawie zawsze kończyła się szczęśliwym rozwiązaniem wszystkich problemów. I tak na przykład wystawione w roku 414 przez Arystofanesa Ptaki opowiadają historię dwóch Ateńczyków, którzy usiłując uciec od problemów codziennego bytowania, szukają nowego życia w świecie nazywanym Kukułczynem Chmurnym, zamieszkanym przez potrafiące mówić ptaki, grane przez chór przebrany w różnokolorowe ptasie kostiumy.

Bezpośrednim celem komediopisarza było stworzenie pięknej poezji i jednoczesne wzbudzenie wesołości widzów, co mogło przynieść zwycięstwo we współzawodnictwie o miano najlepszej komedii. Komedie attyckie powstające w V wieku p.n.e. poruszały przede wszystkim sprawy aktualne, nierzadko portretując znane postacie. Znaczna część żartów miała kontekst erotyczny bądź dotyczyła funkcji fizjologicznych. Ważny element komedii stanowiły obraźliwe ataki na wybitnych polityków, takich jak Perykles czy Kleon, zwycięzca spod Pylos. Perykles doprowadził nawet do instytucjonalnego zakazu takich ataków, co stanowiło odpowiedź na okrutne potraktowanie go w komediach napisanych po powstaniu na Samos w latach 441-439, lecz wkrótce prawo to odwołano. Kleon był tak rozwścieczony sposobem, w jaki przedstawił go na scenie Arystofanes (około 455-385 p.n.e.) - jedyny autor komedii tworzący w V wieku p.n.e., którego dzieła w całości przetrwały do naszych czasów - że wystąpił przeciw niemu z formalnym oskarżeniem. Kleon sprawę przegrał, a Arystofanes w rewanżu bezlitośnie sparodiował go w wystawionych w 424 roku Rycerzach, nadając mu postać przewrotnego niewolnika z obcego kraju. O innych znanych ateńskich politykach, którzy nie występują w tym utworze jako dramatis personae, Arystofanes wspomina w dialogach, przedstawiając ich jako ludzi zniewieściałych i tchórzliwych. Występujące w komedii kobiety mają wywołać śmiech widowni i są zapewne postaciami fikcyjnymi.

Attycka komedia nie kierowała, jak się zdaje, ostrza swej satyry przeciwko masie zwykłych obywateli, często jednak atakowała aprobowaną przez zgromadzenie rządową politykę. Ta krytyczna natura komedii najwyraźniej uwidoczniła się w latach wojny peloponeskiej. Fabuła kilku cieszących się powodzeniem komedii Arystofanesa koncentruje się wokół zawierania pokoju ze Spartą, przy czym trzeba pamiętać, że dzieła te były wystawiane w trakcie gwałtownych działań wojennych. Bohater komedii zatytułowanej Acharniacy, wystawionej w 425 roku, zawiera ze Spartanami prywatny układ pokojowy dla siebie i swojej rodziny; w toku akcji pognębia swojego protagonistę, którym jest jeden z ateńskich przywódców wojskowych. Komedia zdobyła we współzawodnictwie pierwszą nagrodę.

Do najbardziej interesujących komedii Arystofanesa należą jednak te, których głównymi bohaterami są kobiety. Używając podstępów i wykorzystując swoją solidarność, wymuszają na mężczyznach realizację własnych zamysłów, dotyczących także spraw mających największe znaczenie dla polityki polis. Najsławniejszą z komedii Arystofanesa ukazujących skuteczność działań podejmowanych przez kobiety jest wystawiona w 411 roku Lizystrata1), która otrzymała swój tytuł od imienia głównej bohaterki. Kobiety ateńskie w specyficzny sposób zmuszają tu swoich mężów do zakończenia wojny peloponeskiej. Najpierw zdobywają Akropol, w którego skarbcu przechowywane są finansowe rezerwy państwa, i zapobiegają dalszemu marnotrawieniu ich na prowadzenie wojny. Następnie odpierają atak starszych mężczyzn, którzy pozostali w Atenach (wszyscy młodzi biorą w tym czasie udział w wojennej kampanii). Kiedy wreszcie mężowie wracają z wyprawy, kobiety proklamują strajk erotyczny. Porozumiawszy się z mieszkankami Sparty i nakłoniwszy je do współuczestnictwa w strajku - wszystkie te wydarzenia przedstawione zostały w serii śmiałych epizodów - wymuszają wreszcie na Ateńczykach i Spartanach porozumienie i zawarcie pokoju.

Lizystrata przedstawia kobiety śmiało i agresywnie przeciwstawiające się mężczyznom, którzy wyruszając na dalekie wyprawy wojenne, zdają się uparcie dążyć do zniszczenia życia rodzinnego, a przedłużając tę bezcelową wojnę, doprowadzają państwo do ruiny. Innymi słowy to kobiety, a nie mężczyźni, troszczą się tu o zachowanie tradycyjnych wartości. Sama Lizystrata z naciskiem stwierdza, że kobiety mają dość rozumu i roztropności, by podejmować decyzje o charakterze politycznym. Swoją wiedzę zawdzięcza, jak sama wyznaje, tradycyjnemu wychowaniu: "Jestem kobietą, lecz posiadam rozum. I sama z siebie byłam już niegłupia, wiele słyszałam od ojca i starszych słów mądrych - niezłe więc mam wykształcenie".2) w ten sposób Lizystrata wyjaśnia, że jej edukacja przebiegała w zgodzie z tradycją i polegała na czerpaniu nauk od starszych wiekiem mężczyzn. Staroświeckie wychowanie i bystry umysł pozwalają jej dostrzec, co należy zrobić, by uchronić społeczność przez zagładą. Podobnie jak bohaterki tragedii, Lizystrata jest konserwatystką i pragnie przywrócić dawny stan rzeczy. Aby to uczynić, musi jednak działać jak rewolucjonistka; ten paradoks musiał zapewne bawić ateńskich widzów. Oto położenie kresu wojnie było czymś tak prostym, że nawet kobiety potrafiły tego dokonać - mówił ateńskim mężom Arystofanes. Ateńczycy powinni strzec swoich tradycji, aby nie utracić ich na zawsze.


1) Tłumaczona na polski jako Bojomira lub Gromiwoja (przyp. tłum.).
2) Lizystrata 1124-1127. Przeł. Janina Ławińska-Tyszkowska.

 
[góra strony]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach