Historia
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:  Wirtualny Wszechświat > Historia > Starożytna Grecja  
  Jesteś tutaj
Historia starożytnej Grecji
Wojna peloponeska i jej następstwa
Społeczeństwo Aten po wojnie
  Spis tematów
Historia starożytnej Grecji - spis tematów
  Pozostałe działy
Wirtualny Atlas Historyczny
Dzieje państw
Historia Polski
  Szukacz
   

Wojna peloponeska i jej następstwa

Przyczyny konfliktu
Strategia Peryklesa
Nieprzewidziana katastrofa
Niepewny pokój
Wyprawa sycylijska
Ostatnie dziesięć lat wojny
Życie w Atenach w czasie wojny peloponeskiej
Społeczeństwo Aten po wojnie peloponeskiej
Sokrates
Proces Sokratesa


Społeczeństwo Aten po wojnie

Wojna, zaraza i pogorszenie się sytuacji ekonomicznej państwa spowodowały, że Ateny zmagały się z ogromnymi trudnościami. Nawet amnestia, towarzysząca przywróceniu w roku 403 p.n.e. ustroju demokratycznego, nie mogła stłumić wszystkich społecznych i politycznych animozji wywołanych wojną i rządami Trzydziestu Tyranów, a najsłynniejszą ofiarą tych wewnętrznych walk miał się stać słynny filozof Sokrates, który w roku 399 stanął przed sądem oskarżony o bezbożność i został skazany na śmierć. Tradycyjna instytucja ateńskiej społeczności, ród otoczony rzeszą osobistych niewolników, pomimo wszystko przetrwała wojnę jako podstawowa jednostka społeczna i ekonomiczna polis. Z biegiem czasu Ateny odzyskały w znacznej mierze swój dawny status międzynarodowej potęgi.

Wiele ateńskich rodzin, które straciły na tej wojnie ojców, synów i braci, zdołało jednak wybrnąć z finansowych tarapatów. Ksenofont (około 428-354 p.n.e.) opowiada o pewnym Ateńczyku imieniem Arystarch, którego wojna pozbawiła znacznej części dochodów i który zmuszony został do przyjęcia pod swój dach sióstr, siostrzenic i kilku dalszych kuzynek. Arystarch zrozumiał, że nie zdoła utrzymać wszystkich zamieszkujących w jego domu osób, których liczba wzrosła teraz do czternastu, nie licząc niewolników. Sokrates, który był przyjacielem Arystarcha, przypomniał mu, że jego krewne potrafią szyć płaszcze męskie i kobiece, koszule i peleryny, a "pracę tę uważają za najlepszą i dla kobiet najodpowiedniejszą"1), chociaż dotychczas wytwarzały odzież jedynie na potrzeby członków rodziny i nigdy nie próbowały sprzedawać swoich wyrobów. W innych rodzinach jednak kobiety zarabiały na życie, sprzedając uszytą przez siebie odzież albo wypiekany w domu chleb, Arystarchowe krewne mogłyby więc zdaniem Sokratesa robić to samo. Tak się rzeczywiście stało z pożytkiem dla rodziny, ale kobiety zaczęły oskarżać Arystarcha o to, że w tej sytuacji stał się on jedyną osobą w domu, która nie zarabia na swoją porcję jedzenia. Sokrates doradził przyjacielowi, aby odpowiedział kobietom, że jest niczym pasterski pies, który zarabia na swoją miskę, strzegąc owiec przed wilkami.

Dużą część dóbr wytwarzano w domowych gospodarstwach, takich jak gospodarstwo Arystarcha, chociaż nadal funkcjonowało kilka większych przedsiębiorstw. Należały do nich między innymi odlewnie i kuźnie, wytwórnia tarcz i warsztaty garncarskie będące własnością rodziny przyszłego słynnego mówcy Lizjasza (około 459-380 p.n.e.). Zatrudniały one w sumie 120 niewolników; nie wiemy nic o istnieniu w tej epoce przedsiębiorstw większych. Lizjasz, cudzoziemiec (metojk) z Syrakuz, którego ojca kilkadziesiąt lat wcześniej sprowadził do Aten Perykles, musiał zacząć wykorzystywać swoje wykształcenie i zająć się pisaniem mów dla innych, kiedy w roku 404 rządy Trzydziestu Tyranów pozbawiły go majątku. Metojkom nie wolno było posiadać ziemi na terytorium należącym do Aten, chyba że otrzymali specjalne pozwolenie. Mieli jednak większe prawa niż inni cudzoziemcy i mogli występować w ateńskich sądach. W zamian za te przywileje zobowiązani byli płacić podatki i służyć w armii, jeśli zostali do niej powołani. Lizjasz mieszkał w Pireusie, niedaleko portu, gdzie można było spotkać wielu metojków, odgrywali oni bowiem główną rolę w międzynarodowym handlu zbożem, winem, ceramiką i srebrem z attyckich kopalń. W roku 393 odbudowano Długie Mury, zburzone w ramach represji tuż po kapitulacji Aten. Innym przejawem gospodarczego odrodzenia Aten był powrót u schyłku lat dziewięćdziesiątych IV wieku do bicia słynnej attyckiej monety srebrnej, która szybko zastąpiła monetę brązową wprowadzoną do obiegu w ostatnich latach wojny.

Import zboża drogą morską przez port w Pireusie miał w IV wieku dla Aten ogromne znaczenie. Nawet przed wojną peloponeską ilość żywności produkowanej przez attyckie rolnictwo nie wystarczała do zaspokojenia potrzeb całej ludności. Zniszczenia budynków gospodarczych i narzędzi rolniczych w czasie spartańskich najazdów znacznie sytuację utrudniły. Założenie przez Spartan całorocznej bazy w Dekelei tuż obok Aten i jej istnienie w latach 413-404 p.n.e. dało nieprzyjacielowi możliwość wyrządzania attyckiej ziemi szkód nieporównywalnych ze skutkami krótkotrwałych kampanii wojennych. Najeźdźcy mieli zapewne nawet dość czasu, by ściąć większość spośród ateńskich oliwek stanowiących źródło wartościowej oliwy. Drzewa oliwne rosną bardzo powoli i dopiero po kilkudziesięciu latach zaczynają wydawać owoce. Ateńscy rolnicy odbudowywujący swoje gospodarstwa po zakończeniu wojny pracowali nie tylko z myślą o odtworzeniu swoich majątków, ale i dla pomyślności następnych pokoleń. Ateńczycy mieli zawsze silne poczucie, że ich własność - ziemia, pieniądze czy ruchomości - stanowią źródło dochodów, które trzeba zachować dla spadkobierców. Dlatego też ateńskie prawo dopuszczało możliwość ścigania człowieka, który zmarnotrawił swoje dziedzictwo, od rodziców wymagano zaś, by zapewnili środki życiowe swoim dzieciom, pozostawiając im przynoszący dochód majątek lub ucząc je konkretnego zawodu.

Większość ludzi żyjących z pracy własnych rąk wydawała prawie wszystkie zarobione pieniądze na ubrania i jedzenie dla rodziny. Ateńczycy jadali zazwyczaj dwa posiłki dziennie: lekkie śniadanie późnym przedpołudniem i większy posiłek wieczorem. Najważniejszy element diety stanowił chleb wypiekany z mąki jęczmiennej. Zamożniejsi ludzie jadali pieczywo pszenne. Rodziny kupowały chleb w małych piekarniach, często prowadzonych przez kobiety, lub wypiekały go w domu. Mieleniem zboża, wyrabianiem ciasta i pieczeniem chleba w ceramicznych piecach, opalanych węglem drzewnym, zajmowali się domowi niewolnicy, których pracy doglądała pani domu. Niewielką tylko część rodzin stać było na spożywanie od czasu do czasu mięsa, które pieczono nad rozżarzonym węglem na ceramicznych kratkach o kształcie podobnym do dzisiejszych grillów. Większość ludzi jadała jednak wyłącznie warzywa, oliwki, owoce i sery - mięso pojawiało się w ich diecie tylko jako część zwierzęcych ofiar składanych za pieniądze państwa. Podstawowym napojem było pochodzące z lokalnych winnic wino, mocno rozcieńczane wodą. Wodę czerpano z publicznych fontann i noszono do domów w dzbanach. O zaopatrzenie domów w wodę dbały kobiety, albo nosząc ją samodzielnie, albo doglądając wyznaczonych niewolników. Wojna uderzyła w same podstawy ateńskiej gospodarki, stwarzając szansę ucieczki tysiącom niewolników zatrudnionych w attyckich kopalniach srebra. Jednak tylko nieliczni spośród niewolników pozostających w rękach prywatnych decydowali się próbować ucieczki. Zapewne zdawali sobie sprawę, że - nawet jeśli próba się powiedzie - Spartanie po prostu ponownie sprzedadzą ich w niewolę. Tak więc wszystkie ateńskie rodziny, z wyjątkiem najuboższych, nadal posiadały jednego lub dwóch niewolników, którzy wykonywali rozmaite prace domowe i doglądali dzieci. Matki nie posiadające niewolnicy zdolnej do wykarmienia niemowlęcia, wynajmowały, jeśli tylko rodzinę stać było na poniesienie takiego wydatku, mamki - wolne biedne kobiety.


1) Wspomnienia o Sokratesie II, 7, 10.

 
[góra strony]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach