Kultura Antyczna
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:  Wirtualny Wszechświat > Kultura antyczna > Eseje > Demokracja ateńska i jej wielki prześmiewca  



[1]  [2]  [3]  [4] 
Poprzednicy Arystofanesa

Pierwsi starożytni badacze literatury, a nauka ta, pod nazwą gramatyki, zrodziła się w ptolemejskiej Aleksandrii w III w. p.n.e., spośród przeszło pół setki imion autorów komedii starej za najlepszych uznali trzech. Nie mieli oni jednak takiego szczęścia, jak trójca tragików (Ajschylos, Sofokles, Eurypides), z których bogatej spuścizny coś niecoś do naszych czasów przetrwało. Z owej trójki autorów komedii starej - Kratinos, Eupolis, Arystofanes - znamy tylko dzieła ostatniego, najmłodszego. O twórczości dwóch pozostałych trochę wiemy, są to jednak tylko skrawki ich bogatego dorobku.

Kratinos, najstarszy, wystawiał komedie od 453 do 423 r. p.n.e. i napisał ich około 30. Były podobno niebywale dowcipne i zaangażowane politycznie; w jednej z nich pt. Dionysaléksandros (Dionizo-Parys) rozprawiał się z samym Peryklesem. Ostatnia sztuka Kratinosa, Pytíne (Butelka) była odpowiedzią na kpinę Arystofanesa zawartą w parabazie Rycerzy, gdzie zarzuca staremu poecie pijaństwo i zanik talentu. Pytíne zdobyła w agonie komicznym pierwsze miejsce i pobiła na głowę pierwszą wersję Chmur Arystofanesa.

Eupolis, prawie rówieśnik Arystofanesa, wystawił co najmniej 17 sztuk w latach 429-410. Zmarł młodo, podobno zginął w bitwie. Miał początkowo współpracować z Arystofanesem, później się pokłócili i zarzucali sobie nawzajem kradzieże pomysłów. Eupolis był bardzo utalentowanym poetą, porównywano go z Sofoklesem (również chronologicznie "średnim" tragikiem), do naszych czasów przetrwały jednak tylko fragmenty sztuk Eupolisa.

Zachowanie komedii Arystofanesa zawdzięczamy szkole, gdzie były czytane jako lektury obowiązkowe ze względu na czystość dialektu attyckiego, od II w. n.e. uznanego za wzór literackiego języka greckiego. Dzieła Arystofanesa stały się zatem już w starożytności wzorcem starej komedii attyckiej. Arystofanes tworzył najdłużej, bo pozostawał na scenie ateńskiej przez ponad 40 lat, od roku 427 do 386 p.n.e.

Arystofanes

O samym poecie nie mamy zbyt wielu wiadomości. Urodził się około 445 r. p.n.e. Ojciec miał na imię Filippos, pochodził z attyckiej gminy-demu Kydathenaj, był średnio zamożnym chłopem, który otrzymał, być może po utracie posiadłości w Attyce, działkę na wyspie Eginie jako tzw. kleruch, czyli osadnik wojskowy. Tam chyba urodził się Arystofanes, gdyż w Acharnejczykach nazywa wyspę ojczyzną, tam też, być może, mieszkał. Uczył się w Atenach, a wykształcenie odebrał bardzo staranne, skoro już jako najwyżej 18-letni młodzieniec tworzył komedie, co wymagało nie tylko znajomości poetyki, ale również umiejętności kompozytorskich. Pierwsza sztuka Arystofanesa - Dajtalés (Biesiadnicy) - została wystawiona w roku 427, nie wiemy jednak, na którym święcie i pod czyim imieniem. Tematem jej była szkoła (świeżo przez autora ukończona) i krytyka nowoczesnego nauczania. W rok później autor naraził się przywódcy państwa Babilończykami. Dopiero trzecia komedia, Acharnejczycy, zachowała się do naszych czasów. Rycerze, piąta sztuka, była zarazem pierwszą, którą Arystofanes wystawił już samodzielnie; mówi o tym w parabazie komedii. Prawie co roku widzowie oglądali po dwie sztuki Arystofanesa, inscenizowane na obu świętach Dionizosa: LenajachDionizjach. Ostatnią z zachowanych komedii jest Plutos (drugi; pierwszy był wystawiony 20 lat wcześniej, ale przetrwał tylko jego tytuł), zrealizowany chyba również jako ostatni utwór za życia poety w roku 388. Jeszcze przez dwa lata oglądano sztuki Arystofanesa wystawiane przez jego syna, Ararosa; ostatecznie zeszły ze sceny, prawdopodobnie już po śmierci komediopisarza, w 386 r.

Całość zachowanej spuścizny Arystofanesa w porządku chronologicznym przedstawia się następująco: Acharnejczycy (Acharnés) 425 r.; Rycerze (Hippés) 424 r.; Chmury (Nefélaj) 423 r.; Osy (Sfékes) 422 r.; Pokój (Ejréne) 421 r.; Ptaki (Órnithes) 414 r.; Lizystrata (Lysistráte) 411 r.; Thesmoforie (Thesmoforiádzusaj - tj. "Kobiety na święcie Thesmoforiów") 411 r.; Żaby (Bátrachoj) 405 r.; Sejm kobiet (Ekklesiádzusaj - tj. "Kobiety na Zgromadzeniu Ludowym") 392 r.; Plutos (Plútos) 388 r.

Główną tematyką komedii Arystofanesa jest dążenie do zawarcia pokoju. Na przeszkodzie stoją jednak przywódcy polityczni Aten, poeta występuje więc i przeciw nim samym, i przeciw środowisku, z którego się wywodzą, godzi także w złe wychowanie i niewłaściwe wykształcenie Ateńczyków. Winę za wychowanie ponosili - według komediopisarza - sofiści, "nauczyciele mądrości", masowo przybywający w V wieku do Aten, którzy propagowali nowe dziedziny wiedzy, a przede wszystkim retorykę, pozwalającą "z czarnego robić białe" za pomocą pozornie logicznych wywodów. Retoryka zresztą to początek całej humanistyki, z niej wywodzą się wszystkie współczesne nauki humanistyczne i społeczne. W owych czasach, w V wieku i później, nauka retoryki potrzebna była wszystkim występującym publicznie; nie tylko prawnikom, ale głównie politykom. Uczniem sofistów był tragik-nowator Eurypides, który dawną wzniosłą sztukę tragiczną "sprowadza na ziemię", bohaterów mitologicznych traktuje jak zwykłych ludzi, doszukuje się psychologicznych przyczyn ich postępowania, a co najważniejsze i najstraszniejsze - wprowadza do tragedii zakochaną kobietę. Arystofanes w każdej prawie komedii nawiązuje do Eurypidesa: cytuje i parodiuje jego powiedzenia, kpi z tematyki utworów i sposobu jej traktowania, a dwie komedie, ThesmoforieŻaby, w całości poświęca osobie tragediopisarza. Zajadła krytyka Arystofanesa świadczy, wbrew pozorom, o uznaniu wielkości Eurypidesa i jego znaczenia dla rozwoju tragedii.

Poza główną tematyką, obejmującą sprawy polityczne, społeczne i literackie, do tradycji komediowej należały personalne ataki na znaczniejsze osobistości miasta. Arystofanes wypomina sytuacje, w których się skompromitowali czy ośmieszyli, wyszydza ich postępowanie i charaktery. Najczęściej powtarza się zarzut pederastii, a właściwie pederastycznej prostytucji uprawianej dla różnego rodzaju zysków, oraz zniewieściałości, za którą idzie tchórzostwo i uchylanie się od służby wojskowej, co w czasie wojny jest szczególnie naganne. Żarty dotyczące mniej znanych obywateli Aten są dzisiaj często już niezrozumiałe, choć przywary ludzkie niezbyt się zmieniły. Czasem pomagają nam starożytne komentarze (scholia), lecz nie zawsze, gdyż scholiaści opierali się przeważnie tylko na samym tekście komedii.

Arystofanes jest wyrazicielem poglądów wieśniaków attyckich. Zarówno arystokracja ateńska, jak i radykalni demokraci - kupcy, rzemieślnicy i przemysłowcy - są mu obcy. Wpływ na to ma zarówno pochodzenie autora, jak i tradycja komedii, wywodzącej się przecież z pieśni wieśniaków ośmieszających mieszkańców miasta. Ideałem poety jest prawdziwa demokracja, gdzie rzeczywiście równe prawa mieliby nie tylko mieszkańcy całej Attyki (rzecz jasna tylko mężczyźni-obywatele, nie ma mowy o kobietach, niewolnikach, a nawet przybyszach-metojkach), ale i sprzymierzeńcy, ciemiężeni i krzywdzeni przez swego hegemona - Ateny. Arystofanes gloryfikuje "stare, dobre czasy", czasy zwycięstw nad Persami, gdy młodzież ateńska była dzielna, zahartowana, niezdemoralizowana przez nowinkarskie nauczanie sofistów; i czyni to już od pierwszego występu. Czy jednak autor rzeczywiście był takim konserwatystą, czy rzeczywiście uwielbiał tylko to, co stare? A może nie wyrażał własnych poglądów, a tylko takie, jakie chcieli usłyszeć widzowie? Czy każdy pisarz, a zwłaszcza satyryk, pisze to, co naprawdę myśli? Nie można traktować komediopisarza zbyt serio.

[1]  [2]  [3]  [4] 
[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach