Kultura Antyczna
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:  Wirtualny Wszechświat > Kultura antyczna > Eseje > Mistrz konceptu  



[1]  [2]  [3]  [4]  [5]  [6] 

Komedie Plauta można klasyfikować na różne sposoby, ale ich niesłychana barwność i różnorodność sprawia, że nie poddają się jednoznacznej systematyzacji. Starożytni dzielili je na utwory o tempie gry spokojnym (statariae, quietiores) lub żywym (motoriae, turbulentae). Te pierwsze miały nastrój poważny i często uważano je za rodzaj dramatu rodzinnego (Captivi, Cistellaria, Rudens, Trinummus czy Stichus). Ich treścią były kłopoty i zmartwienia spadające na dom i rodzinę, a choć kończyły się szczęśliwie, charakteryzował je ton pełen powagi i nie pozbawiony moralizatorstwa. Motoriae wymagały od aktorów szybkiej, brawurowej wręcz gry, do jakiej zmuszał farsowy charakter utworów, z mnóstwem przebieranek i burleskowych gagów. W palliatach o tak żywym tempie gry wyróżnia się dziś trzy rodzaje sztuk: komedie intrygi, komedie charakteru i farsy.

Treścią komedii intryg jest przeprowadzenie chytrze obmyślonego planu, działanie podstępem lub znalezienie wyjścia z trudnej sytuacji, którą los zgotował bohaterom. Prawie zawsze intrygę knuje jakiś sprytny niewolnik, a jego celem jest zdobycie pieniędzy lub oszustwo. Znakomita większość utworów Plauta to właśnie komedie intrygi.

Komedie charakteru skupiały się przede wszystkim na ludzkich wadach i przywarach, szczególnie na tych, które łatwo skarykaturować. Do sztuk prezentujących komiczne postaci-typy należą:

Aulularia, w której Plaut tak wspaniale przedstawia karykaturalny wizerunek skąpca, że komedia stała się potem kanwą dla słynnej sztuki Moliera;

Miles gloriosus, gdzie poeta kreśli typ zachwyconego swoją urodą i odwagą wojaka -wzoru dla całej plejady jego następców w teatrze nowożytnym: poczynając od Szekspirowskiego Falstaffa i Fredrowskiego Papkina, aż po Zagłobę z powieści Sienkiewicza;

Truculentus, z typem "złej", pozbawionej uczuć i skrupułów hetery, cynicznie doprowadzającej swych kochanków do ruiny.

Trzeba jednak dodać, że w wielu sztukach Plauta występują postaci, które, chociaż nie są pierwszoplanowe, stanowią karykaturę ludzkich wad (np. Ballio w utworze Pseudolus jest ucieleśnieniem zachłanności każdego stręczyciela).

Trzeci typ komedii granych w żywym tempie to farsy, skupiające cały wysiłek nie tyle na budowaniu intrygi, co raczej na rozbawieniu publiczności poprzez komizm sytuacyjny wpleciony w żywiołową akcję, pełną nieprawdopodobnych zbiegów okoliczności i powikłań. Jedynym celem farsy było pobudzenie widza do żywiołowego śmiechu, o który nietrudno, gdy na scenie pojawia się np. mężczyzna przebrany za pannę młodą (jak w sztuce Casina).

Zaprezentowany tu podział nie do końca odzwierciedla złożoność komedii Plauta, ponieważ niektóre ze sztuk można zakwalifikować do kilku grup równocześnie.

Bohaterami komedii Plauta są skonwencjonalizowane postaci palliaty, które występowały jako typy przyporządkowane maskom zwanym personae. Najczęściej występujące w sztuce maski, czyli personae dramatis to: starzec, młodzieniec, panna lub hetera i oczywiście niewolnik. Plaut obdarzył postaci tak charakterystycznymi cechami, że uważa się je za typowe dla tej odmiany komedii. Stały się wzorcowe do tego stopnia, że gdy pół wieku później Terencjusz wyposażył swoje maski-postaci w inny zestaw cech, uznano to za złamanie konwencji.

Plaut - jak już wspomnieliśmy - przypisał bohaterom stałe i bardzo wyraziste cechy, których odzwierciedleniem były tradycyjne maski. Można wyróżnić dwa rodzaje masek: rodzinne i zawodowe. Oto krótka prezentacja najważniejszych.

Typy rodzinne:

senex ('starzec') - postać ta w palliacie była wolno urodzonym obywatelem polis, w której rozgrywała się akcja. Senex posiadał więc nie tylko prawa człowieka wolnego, ale także wysoki status w hierarchii społecznej, jaki zapewniało obywatelstwo. Z reguły pojawiał się w roli ojca lub męża (albo obu jednocześnie), a jego działanie na scenie można zaliczyć do jednej z trzech kategorii: ojciec, podstarzały kochanek, pomocny przyjaciel. U Plauta senex pojawia się zazwyczaj jako skąpy chciwiec, odznaczający się chorobliwą wręcz podejrzliwością. Niekiedy komediopisarz czyni z niego rywala młodzieńca, często swego własnego syna. Owe spóźnione zapały miłosne są niezwykle zabawnym motywem sztuki. Senex nie jest czarnym charakterem, ale niejednokrotnie staje się celem intrygi.

iuvenis ('młodzieniec') - jedna z głównych postaci fabuły. Zawsze był wolno urodzonym synem obywatela i prawie zawsze zakochanym. Postać ta pojawiała się w dwóch odmianach: jako młodzieniec niezaradny albo lekkomyślny. W obu przypadkach potrzebna mu była pomoc sprytnego niewolnika, który zdobywał dla niego pieniądze i załatwiał wszystkie inne sprawy.

matrona ('kobieta zamężna') - występowała na scenie wyłącznie w roli żony starca i matki młodzieńca, była więc w wieku dość poważnym. U Plauta jest zawsze stara, brzydka, zła i gadatliwa. Bywa postrachem wszystkich domowników, boją się jej nie tylko niewolnicy, ale także syn i mąż. Do najgorszych przekleństw w komedii Plauta należy życzenie komuś, by go żona przeżyła.

virgo ('panna') - była jedną z postaci komedii, która prawie nigdy nie pojawiała się na scenie. Widzowie wiedzieli, że istnieje, bo wokół niej kręciła się intryga, ale zwykle przebywała w głębi domu. Inne postaci opowiadały o niej, ale ona sama pozostawała nieobecna. Jedynie w dwóch komediach Plauta (Persa, Trinummus) wychodzi na scenę, ale i wówczas nie wypowiada ani słowa. Wyjątkiem były przypadki, kiedy virgo uważana była za heterę i dopiero pod koniec sztuki odkrywano jej prawdziwe pochodzenie; w takiej sytuacji występowała na scenie.

Typy zawodowe:

meretrix ('hetera') - najczęściej pojawiająca się postać kobieca w palliacie. Grała zazwyczaj rolę obiektu westchnień młodzieńca. Postać ta miała kilka odmian: hetera ze stażem i dziewczyna dopiero przygotowywana do zawodu, tzw. jeszcze-nie-hetera, która zwykle okazywała się porzuconą w dzieciństwie córką obywatela, co natychmiast zmieniało jej status społeczny. Ten typ hetery występuje u Plauta w roli czułej kochanki, którą zły stręczyciel rozdziela z ukochanym, a odkrycie jej prawdziwego pochodzenia pozwala na małżeństwo i przynosi szczęśliwe zakończenie. Wśród heter ze stażem występowała grupa niezależnych i stanowiących o sobie kurtyzan lub grupa dziewcząt podporządkowanych władzy stręczyciela. Te ostatnie pełniły funkcję podobną do roli virgo, natomiast hetera niezależna była bardziej wyrazista i aktywna na scenie. U Plauta zazwyczaj pojawia się jako femme fatale, która jest wprawdzie niezdolna do miłości, ale doprowadza do ruiny zakochanych w niej młodzieńców.

servus ('niewolnik') - postać najliczniej reprezentowana w palliacie. Nie ma sztuki, w której by się nie pojawił. Ten sprytny i obrotny frant, mający za pana zakochanego, a przy tym zupełnie bezradnego młodzieńca, podejmował skuteczne działania zarówno w jego interesie, jak i za niego. Był spiritus movens intrygi. Postać ta miała dwie odmiany: niewolnika sprytnego i głupiego; przy czym ten pierwszy był bardziej rozpowszechniony, a drugi stawał się często jego ofiarą.

ancilla lub anus ('piastunka') - postać stosunkowo rzadko gościła na scenie, zawsze jednak była dość wiekowa i odgrywała rolę drugorzędną. U Plauta jej charakterystyczną cechą jest szczególne upodobanie do wina.

danista ('lichwiarz') - czarny charakter palliaty, który stawał się celem podstępów i intryg; był postacią bardziej przerażającą niż komiczną.

leno ('stręczyciel') - również czarny charakter wyposażony we wszystkie najgorsze cechy. Często stanowił wspólną postać z lichwiarzem, a wówczas dominująca była maska stręczyciela. U Plauta zarówno lichwiarz, jak i stręczyciel są zawsze celem intrygi.

miles ('żołnierz') - jedna z najkomiczniejszych postaci palliaty. Ten samochwał i narcyz, chełpiący się swymi czynami wojennymi i powodzeniem u płci pięknej, często grał rolę rywala-konkurenta do serca i względów hetery bądź virgo. Wówczas zawsze stawał się celem intrygi, a w konsekwencji jej ofiarą. Mimo iż pełni u Plauta funkcję czarnego charakteru, jest jednak bardziej komiczny niż przerażający.

parasitus ('pasożyt') - nieodłączny towarzysz żołnierza. Jego status społeczny był niejasny - mieścił się gdzieś między obywatelem a sługą; pasożyt był osobą wolną, a zależności, w jakie się wikłał, wynikały z jego własnego wyboru. Zalicza się go do typu zawodowego, ponieważ utrzymywał się ze schlebiania i nadstawiania grzbietu, dzięki czemu zawsze umiał sobie wyjednać zaproszenie na obiad. Ta barwna, choć drugorzędna postać przeważnie odgrywała rolę ofiary, podobnie jak jego patron - żołnierz.

coquus ('kucharz') - ten specjalny typ niewolnika odgrywał w fabule drugoplanową rolę, ale był niewyczerpanym źródłem komizmu. U Plauta jest synonimem złodzieja, bowiem wraz z jego wejściem do domu gospodarz tracił połowę zapasów żywności, a nierzadko też mienia.

Plaut wprowadził - jak się wydaje - także nowe maski, których nie spotyka się ani we fragmentach wcześniejszych sztuk, ani u Terencjusza. Nowe typy są raczej nielicznie reprezentowane:

medicus ('lekarz') - pojawia się w jednej tylko komedii (Menaechmi), gdzie aplikuje choremu koszmarną kurację, która napawa przerażeniem nawet postronnych obserwatorów.

paedagogus ('nauczyciel') - przedstawiony jest w utworze Bacchides jako zupełnie bezsilny i pozbawiony wpływu nudny moralizator; jest to raczej figura komiczna.

sycophanta ('donosiciel') - został wprowadzony przez Plauta jako trzeci czarny charakter. Występuje tylko w komedii Pseudolus i już samo imię, Simia - Małpa, sugeruje, że to wstrętna figura.

Postaci przedstawione jako typy zawodowe noszą imiona mówiące, które nie tylko informują o cechach charakteru, ale często stają się także dodatkowym źródłem komizmu. Natomiast typy rodzinne są wolno urodzonymi obywatelami greckiej polis, mają więc zazwyczaj imiona pełne, często wręcz autentyczne. Samo imię zatem, w zależności od tego, czy jest mówiące czy nie, dostarcza informacji na temat statusu społecznego postaci. Podstawową jednak funkcją antroponimu mówiącego jest charakterystyka postaci i wywołanie komizmu.

Niewolnicy często są obdarzeni imionami nawiązującymi do żartów na temat bicia i tortur, np. Cordalus (postać z komedii Persa) pochodzi od greckiego słowa kordýle - 'guz', a Thranio (z komedii Mostellaria) od thranéuomaj - 'być rozciąganym na ławie garbarskiej'. Imiona heter, obok rzeczywistych, takich jak Bacchis czy Thais, stanowią często rodzaj pseudonimów zawodowych, np. Stephanium - Wianuszek (z komedii Stichus) czy Philocomasium - Lubiąca uczty (Miles gloriosus). Szeroką gamę zabawnych imion prezentują także pasożyci (np. Artotrogus - Ten, który gryzie chleb, z komedii Miles gloriosus), a przede wszystkim żołnierze (Pyrgopolynices - Burzący wiele wież, z tejże komedii). Imiona te są często wykorzystywane nie tylko do określenia postaci, ale także do zabawy w kalambury i do wspaniałej gry słów.

Wiadomo, że Plautyńskie nomen omen (imię-znak) rzymscy widzowie doskonale rozumieli i bez trudu odczytywali ukryte (często pod greckimi wyrazami) znaczenie, które dodatkowo - oprócz funkcji komicznej - charakteryzowało postać. Aby te same zadania mogły być spełnione i w przekładzie, wszystkie imiona mówiące zostały zastąpione polskimi odpowiednikami, tym bardziej że tekst komedii pełen jest kalamburów wykorzystujących te właśnie antroponimy. Nie można zatem przetłumaczyć wspaniałej niekiedy gry słów, jeśli pozostawi się imiona w oryginale.


[1]  [2]  [3]  [4]  [5]  [6] 

[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach