Matematyka
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat >  Matematyka >  Matematycy polscy    
  Jesteś tutaj
Matematycy polscy
  Spis rzeczy

BANACH STEFAN
(1892-1945)

Urodził się 30 marca 1892 w Krakowie, jego ojcem był Stefan Greczek, matką Katarzyna Banach. Wychowywał się w Krakowie w rodzinie zastępczej Franciszki Płowej i jej córki, Marii Puchalskiej. Uczęszczał do IV Gimnazjum w Krakowie (1902-1910). Po maturze pracował w księgarni krakowskiej. Matematykę studiował jako samouk. W latach 1911 - 1913 zaliczył egzaminem częściowym (tzw. półdyplom) dwa lata studiów na Politechnice Lwowskiej. Po wybuchu I wojny światowej pracował jako nadzorca przy budowie dróg. Po powrocie do Krakowa zarabiał na życie korepetycjami. Nadal studiował sam. Brał udział w dyskusjach matematycznych z Wilkoszem i Nikodymem . W 1916 Steinhaus zainteresował się przypadkowo spotkanym Banachem. Spotkanie zaowocowało wspólną publikacją: Sur la convergence en moyenne de séries de Fourier ("Bulletin International de l'Académie des Sciences de Cracovie", S. A, 1918) i wieloletnią współpracą. W 1920 dzięki wstawiennictwu Steinhausa otrzymał asystenturę (do 1922) w Katedrze Matematyki na Wydziale Mechanicznym Politechniki Lwowskiej u Łomnickiego. W 1920 doktoryzował się na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie na podstawie tezy: Sur les opérations dans les ensembles abstraits et leur application aux équations intégrales ("Fundamenta Mathematicae", III, 1922), w której zawarł podstawowe twierdzenia analizy funkcjonalnej, nowej dyscypliny matematyki. W 1922 habilitował się na Uniwersytecie Jana Kazimierza (decyzja Rady Wydziału z 30 czerwca) i 22 lipca tego roku otrzymał nominację na profesora nadzwyczajnego, a w 1927 na profesora zwyczajnego tego uniwersytetu. W latach 1922-1939 kierował II Katedrą Matematyki na Uniwersytecie Jana Kazimierza. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Lwowa i przejęciu UJK, pozostał na Uniwersytecie im. Franki na stanowisku kierownika I Katedry Analizy Matematycznej (1939-1941 i 1944-1945). W latach 1939-1941 był dziekanem Wydziału Filozoficznego tego uniwersytetu. Na UJK wykładał podstawy geometrii, teorię mnogości, geometrię analityczną, "rachunek nieskończonościowy", mechanikę teoretyczną, wybrane działy z dynamiki, teorię funkcjonałów, rachunek różniczkowy i całkowy, "teorię operacji funkcjonalnych". Prowadził seminaria: z teorii funkcji wielu zmiennych, wraz z Steinhausem i Ruziewiczem z "operacji funkcyjnych" i szeregów ortogonalnych. Był wytrawnym wykładowcą, autorem podręczników: Rachunek różniczkowy i całkowy (t. I, 1929, t. II, 1930), Mechanika w zakresie szkół akademickich (t. I, II, 1938) (i wielokrotne ich wydania). Był także autorem wraz ze Stożkiem i Sierpińskim podręczników matematycznych dla szkół średnich. Jego zainteresowania matematyką i jej problemami sięgają czasów krakowskich i wczesnej młodości. Samodzielne studia dzieł matematycznych były przygotowaniem do podjęcia dojrzałej pracy naukowej w środowisku lwowskim. Pierwsze jego prace dotyczyły szeregów Fouriera (w pierwszej opublikowanej wspólnie z Steinhausem pracy rozstrzygnął negatywnie problem przeciętnej zbieżności sum częściowych szeregu Fouriera), funkcji i szeregów ortogonalnych, równań Maxwella, funkcji pochodnych funkcji mierzalnych, teorii miary. W pracy doktorskiej (opublikowanej w 1922) i w monografii Théorie des opérations linéaires ("Monografie Matematyczne", 1, 1932) podał aksjomatyczną definicję przestrzeni, nazwanych później jego imieniem (przestrzenie Banacha), ugruntował ostatecznie podstawy analizy funkcjonalnej, podał jej fundamentalne twierdzenia, wprowadził jej terminologię, którą zaakceptowali matematycy na całym świecie, podał pierwszy w świecie wykład analizy funkcjonalnej. Był autorem ponad 60 prac naukowych i twórcą wielu twierdzeń o fundamentalnym znaczeniu dla wielu działów matematyki. Publikował głównie w "Fundamenta Mathematicae", a od 1929 - z chwilą powołania wspólnie z Steinhausem czasopisma matematycznego o światowym zasięgu, poświęconego głównie analizie funkcjonalnej i szeregom ortoganalnym - w "Studia Mathematica". Najbardziej znane to: twierdzenie Banacha-Tarskiego o rozkładzie zbioru punktów na części odpowiednio przystające (paradoks Banacha-Tarskiego), twierdzenie Banacha o punkcie stałym dla operacji zwężających, twierdzenie Banacha-Steinhausa o ciągu operacji liniowych, twierdzenie Hahna-Banacha o przedłużaniu funkcjonału liniowego. Styl pracy Banacha, jego niezwykła intuicja naukowa, bezpośredniość i otwartość pozwoliły mu (wraz z Steinhausem) na stworzenie Lwowskiej Szkoły Matematycznej. Jego uczniami i współpracownikami byli: Auerbach, Mazur, Orlicz, Schauder, Ulam. W ich kręgu powstała Księga Szkocka (nazwa pochodzi od miejsca spotkań i dysput matematycznych środowiska lwowskiego - Kawiarni Szkockiej), w której notowali problemy matematyczne zarówno matematycy lwowscy, jak i ich goście (Steinhaus , Mazur , Ulam, Schauder, Saks, Kuratowski, von Neumann, Aleksandrow i inni). Był jednym z inicjatorów "Monografii Matematycznych", wydawnictwa zapoczątkowanego w 1932 jego Théorie des opérations linéaires (poprzedzona wydaniem w języku polskim pt. Teoria operacyj. Tom I. Operacje liniowe, 1931). W 1936 został zaproszony do wygłoszenia plenarnego wykładu na Kongresie Matematycznym w Oslo. W 1924 został członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności, od 1931 członkiem zwyczajnym Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, członkiem przybranym (1923) i członkiem czynnym (1927) Towarzystwa Naukowego we Lwowie, członkiem założycielem (1919) Polskiego Towarzystwa Matematycznego i jego wiceprezesem (1932-1936) oraz prezesem (1939-1945). W 1930 otrzymał nagrodę naukową miasta Lwowa. W latach 1936-1939 był wiceprzewodniczącym Komitetu Matematycznego Rady Nauk Ścisłych i Stosowanych. W 1939 PAU przyznała mu wielką nagrodę. W tym roku został członkiem korespondentem Akademii Nauk Ukraińskiej SRR. W czasie okupacji niemieckiej zarabiał na utrzymanie rodziny (żony Łucji i syna Stefana) jako karmiciel wszy w Instytucie Bakteriologicznym R. Weigla. Zmarł na raka płuc 31 sierpnia 1945 we Lwowie. Został pochowany w grobowcu Riedlów na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. Po jego śmierci zostało wydanych jeszcze pięć prac i podręcznik Wstęp do teorii funkcji rzeczywistych ("Monografie Matematyczne" 17/1951). PTM ufundowało nagrodę naukową im. Banacha (1946), jego imieniem nazwano ulice w miastach uniwersyteckich, w 1972 utworzono Międzynarodowe Centrum Matematyczne im. S. Banacha. Był uważany za geniusza matematycznego.

Dokumentacja:
- H. Steinhaus: Stefan Banach, "Wiadomości Matematyczne", 4/1961.
- S. Banach: Oeuvres avec des commentaires, PWN, 1967.
- Życiorys S. Banacha z oceną jego działalności naukowej (oprac. przez A. Pełczyńskiego dla Encyklopedii Brytanica, Archiwum Instytutu Matematycznego PAN w Sopocie).
- A. Śródka, P. Szczawiński: Biogramy Uczonych Polskich, cz. III, Nauki ścisłe, 1986.

Opracowali: Stanisław Kolankowski, Zofia Pawlikowska-Brożek

Biogram ten jest częścią Słownika matematyków polskich, Prószyński i S-ka (w przygotowaniu)

Do góry

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach