Informacje
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:  Wirtualny Wszechświat > Informacje > Nowinki 2000-2002 > Astronomia > Nowinka z dn. 15-05-2000  
 Jesteś tutaj
nowinka:
Nowa klasa astronomicznych źródeł promieniowania gamma
autor:
Michał Czerny
z dnia:
15-05-2000




Nowa klasa astronomicznych źródeł promieniowania gamma

Jednym z problemów, jakie dręczą astronomię promieniowania gamma, jest kiepska rozdzielczość kątowa instrumentów obserwujących Wszechświat w tym najbardziej energetycznym zakresie widmowym. Pozycję źródła promieniowania gamma można wyznaczyć jedynie z dokładnością stopnia (przypomnijmy, że średnica kątowa Księżyca widzianego z Ziemi wynosi pół stopnia). Wygląda to tak, jakbyśmy na źródła gamma patrzyli przez bardzo niedopasowane okulary. Z tego powodu niezwykle trudno jest dokonać identyfikacji obserwowanych źródeł. Tzw. pudełko błędów (obszar nieba, wewnątrz którego leży dany obiekt) zawiera tysiące gwiazd i galaktyk. Działający na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych satelita COS-B odkrył 25 źródeł gamma, z których większość pozostała niezidentyfikowana. Można jednak było stwierdzić, że przeważająca część obiektów emitujących promieniowanie gamma należy do naszej Galaktyki, gdyż grupują się wzdłuż równika Drogi Mlecznej.

Instrumenty umieszczone na wystrzelonym w 1991 r. satelicie Compton Gamma Ray Observatory (CGRO) miały większą czułość, dlatego liczba dostrzeżonych przez niego źródeł gamma znacznie wzrosłą. Nadal jednak trudno powiązać je z obiektami obserwowanymi w świetle widzialnym. Spośród 271 źródeł, jakie CGRO odkrył, 170 pozostaje niezidentyfikowane. Czy oznacza to, że nic nie można powiedzieć o ich naturze? Okazuje się, że nie jest tak źle. Z pomocą przychodzą badania statystyczne. N. Gehrels i współpracownicy z NASA dowodzą („Nature” z 23 marca 2000 r.), że oprócz źródeł związanych z dyskiem Galaktyki istnieje druga klasa obiektów gamma. Są one słabsze, nieco bardziej miękkie (tzn. emitują więcej fotonów o niższych energiach), a ich rozkład na sferze niebieskiej sugeruje, że mają związek z tzw. Pasem Goulda. Jest to rozszerzający się dysk lub pierścień młodych gwiazd typów O i B o promieniu około 1000 lat świetlnych Słońce leży w połowie odległości do jego brzegu). Nachylenie Pasa Goulda do płaszczyzny Drogi Mlecznej wynosi z grubsza 20°, a powstał on 30-40 milionów lat temu w wyniku jakiegoś gwałtownego zdarzenia (być może serii wybuchów supernowych lub zderzenia obłoku materii o dużej prędkości z naszą Galaktyką).

Ponieważ w przypadku większości źródeł gamma znamy tylko ich położenia na sferze niebieskiej, a nie odległości, nie możemy określić ich jasności absolutnych. Jeżeli jednak nowa klasa obiektów jest rzeczywiście związana z Pasem Goulda, muszą one - średnio rzecz biorąc - znajdować się bliżej niż źródła gamma z dysku Galaktyki. Biorąc to pod uwagę, a także to, iż rejestrujemy od nich mniej promieniowania, Gehrels i współpracownicy oceniają, że średnia jasność nowej klasy obiektów jest około 75 razy mniejsza od średniej jasności źródeł z dysku.
Czym są obiekty gamma z Pasa Goulda? Oto niektóre z możliwości:
- obłoki molekularne bombardowane przez promieniowanie kosmiczne;
- pozostałości po supernowych, w których rozpędzone cząstki zderzają się z otaczającym gazem;
- młode, masywne gwiazdy, które wysyłają w przestrzeń kosmiczną strumienie cząstek, czyli tzw. wiatry gwiazdowe, mogące emitować promieniowanie gamma;
- pulsary, w których magnetosferach powstaje wysokoenergetyczne promieniowanie (kilka pulsarów zostało zidentyfikowanych jako źródła gamma z dysku galaktycznego).
Być może zagadkę rozwiąże satelita Gamma-ray Large Area Space Telescope (GLAST), który ma zostać wystrzelony w 2005 r. Będzie on miał znacznie lepszą rozdzielczość kątową, co zapewne umożliwi identyfikację poszczególnych źródeł.

Michał Czerny

[  góra strony  ]

 

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach