Informacje
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:  Wirtualny Wszechświat > Informacje > Nowinki 2000-2002 > Astronomia > Nowinka z dn. 14-11-2000  
 Jesteś tutaj
nowinka:
Chandra na tropie błysków gamma
autor:
Michał Czerny
z dnia:
14-11-2000





Chandra na tropie błysków gamma
Obserwacje dokonane przez satelity rentgenowskie Chandra i BeppoSAX mogą pomóc w wyjaśnieniu największej zagadki dzisiejszej astrofizyki, jaką stanowią tajemnicze błyski promieniowania gamma. Odkryte około 30 lat temu, są zjawiskami bardzo krótkotrwałymi, trwającymi zaledwie sekundy (bądź nawet ułamki sekundy). Pojawiają się niespodziewanie w przypadkowych miejscach sfery niebieskiej. Ze względu na bardzo kiepską rozdzielczość kątową pierwszych detektorów promieniowania gamma, przez długi czas nie udawało się powiązać rozbłysków z żadnymi znanymi obiektami. Niektórzy astronomowie sądzili, że powstają one gdzieś w najdalszych otchłaniach kosmosu, inni - że mają swe źródło w naszej Galaktyce. Byli nawet tacy, którzy uważali, że ich przyczyną są nieznane procesy fizyczne, zachodzące w zewnętrznych częściach Układu Słonecznego.

Dopiero kilka lat temu udało się powiązać kilka błysków gamma z wybuchami supernowych w bardzo odległych galaktykach. Okazało się więc, że rację mieli zwolennicy pierwszej z hipotez. Natychmiast jednak pojawiły się kolejne pytania. Supernowe, stanowiące przyczynę błysków gamma, muszą być bardzo nietypowe. Ich całkowita energia powinna znacznie przewyższać energię "zwykłej" supernowej - błyski gamma są najbardziej energetycznymi wybuchami we Wszechświecie. Poza tym - co również nietypowe - energia jest emitowana głównie w zakresie promieniowania gamma. Zaczęto spekulować, że mamy do czynienia ze zderzeniami dwóch gwiazd neutronowych lub czarnych dziur albo że następuje kolaps gwiazdy o szczególnie dużej masie. Ten ostatni model nazwano wybuchem hipernowej.

16 grudnia 1999 r. satelita Compton Gamma Ray Observatory zaobserwował błysk GRB991216. W kierunku źródła skierowano amerykańskiego satelitę rentgenowskiego Chandra , któremu udało się otrzymać widmo rozbłysku w zakresie promieniowania rentgenowskiego (X). Zawiera ono silne linie żelaza. Z ich przesunięcia ku czerwieni wynika, że błysk miał miejsce w odległości 6 miliardów lat świetlnych. Analiza widma pokazuje, że materia zawarta w promieniu około 100 jednostek astronomicznych wokół GRB991216 ma masę co najmniej 0,1 masy Słońca i rozszerza się z prędkością 10% prędkości światła. Zebrane dane przemawiają przeciwko hipotezie o zderzeniu gwiazd neutronowych lub czarnych dziur, wzmacniają zaś model wybuchu hipernowej.

Obraz CCD (barwna plamka)
Obraz CCD (barwna plamka) oraz widmo w zakresie rentgenowskim (niebieski wykres) rozbłysku GRB991216. Fot. NASA/CNR/L. Piu et al.

Do podobnych wniosków doszła grupa astronomów związana z włosko-holenderskim satelitą rentgenowskim BeppoSAX. Sugerują oni, że dziesięć lat przed błyskiem gamma następuje wybuch zwykłej supernowej. W wyniku kolapsu jądra gwiazdy masywnej powstaje szybko wirująca gwiazda neutronowa, otoczona przez rozszerzającą się, bogatą w żelazo mgławicę. Gdy po dekadzie gwiazda neutronowa utraci część energii rotacyjnej, może zapaść się do czarnej dziury. Proces ten obserwujemy jako rozbłysk gamma.

Michał Czerny
O wcześniejszych odkryciach Chandry pisaliśmy w nowinkach: Rentgenowskie komety, Czarne dziury wagi średniej?

[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach