Informacje
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:  Wirtualny Wszechświat > Informacje > Nowinki 2000-2002 > Astronomia > Nowinka z dn. 15-06-2001  
 Jesteś tutaj
nowinka:
Cudowna i biały karzeł
autor:
Henryk Jerzykiewicz
z dnia:
15-06-2001





Cudowna i biały karzeł
Jedna z najbardziej znanych gwiazd zmiennych - Mira w Wielorybie - ma towarzysza. Wiedziano o tym od dawna, ale dopiero niedawno skończył się proces rozszyfrowywania jego tożsamości.

W sierpniu 1596 r. fryzyjski miłośnik astronomii David Fabricius (1564-1617) odnotował pojawienie się w konstelacji Wieloryba (Cetus) gwiazdy 3 wielkości gwiazdowej. Gwiazdy takie nazywano w tamtych czasach nowymi i tak też określił ją w swym wydanym w 1690 r. katalogu gwiazd gdański astronom Jan Heweliusz (1611-1687): Nova in collo Ceti (w 1662 r. Heweliusz poświęcił "nowej w Wielorybie" niedużą prackę). Wcześniej jednak inny Fryzyjczyk, Johannes Phocylides Holwarda (1618-1651), również dostrzegł pojaśnianie i znikanie gwiazdy Wieloryba i opublikował w 1638 r. swe uwagi na ten temat - była to pierwsza praca dotycząca gwiazdy zmiennej w historii astronomii, jeśli wyłączymy rejestrowane od czasu do czasu wybuchy nowych (tych prawdziwych) i supernowych. Okres zmienności gwiazdy, która znikała i pojawiała się przed oczyma zdumionych astronomów, wyznaczył w 1667 r. Francuz Ismael Boulliau (1605-1694) - na 333 dni. A Heweliuszowi gwiazda ta zawdzięcza swe dźwięczne imię - Mira, czyli Cudowna (w katalogach ma oznaczenie ο Cet, tzn. omikron Ceti).

Dziś wiemy o Mirze sporo. Przede wszystkim, że jest czerwonym olbrzymem, którego średnica blisko 400 razy przewyższa średnicę Słońca. Rozdęta atmosfera Miry pulsuje, a zatem zmieniają się jej wielkość i temperatura powierzchniowa (od około 1900 do 2600 stopni; w przypadku Słońca mamy mniej więcej stale 5800 stopni), a przez to moc promieniowania, co przekłada się na wahania jasności. W ten sposób Cudowna zmienia swą jasność na ziemskim niebie od jakichś 2 (staje się wówczas najjaśniejszą gwiazdą Wieloryba) do 10 wielkości gwiazdowych (czyli znika z pola widzenia gołego oka) z okresem 332 dni. Od niej wywodzi się nazwa jednego z rodzajów gwiazd zmiennych pulsujących (długookresowych): gwiazdy typu Mira Ceti. Ale to nie wszystko. Od blisko 100 lat wiemy, że omikron Ceti ma towarzysza, innymi słowy, jest gwiazdą wizualnie podwójną. Ten drugi składnik ma jasność 13 wielkości gwiazdowych i krąży wokół czerwonego olbrzyma w dość bezpiecznej odległości 100 jednostek astronomicznych.

Mira (z prawej) i jej towarzysz (z lewej) na zdjęciu wykonanym przez Kosmiczny Teleskop Hubble'a.
Mira (z prawej) i jej towarzysz (z lewej) na zdjęciu wykonanym przez Kosmiczny Teleskop Hubble,a. Gdy wykonywano tę fotografię, Cudowna znajdowała się w minimum swej jasności. Fot. M. Karovska (CfA)/STScI/NASA.

Towarzysza Miry odkryto w 1918 r., ale przez długi czas nie udawało się stwierdzić jednoznacznie, czym ta gwiazda jest. Podczas kończącego się właśnie w Pasadenie zjazdu Amerykańskiego Towarzystwa Astronomicznego wyniki swych badań przedstawili Edward M. Sion i John J. Bochanski z Uniwersytetu Villanova. Dopasowali oni ultrafioletowy fragment widma towarzysza cudownej do modeli teoretycznych i utrzymują, że mamy w tym wypadku do czynienia ze stosunkowo chłodnym (temperatura powierzchniowa 10 000 stopni) białym karłem, który jest otoczony dyskiem akrecyjnym. Dysk ów może być materią wypływającą z powierzchni rozdętej Miry i przechwyconą przez pole grawitacyjne białego karła. A wszystko to dzieje się jakieś 130 lat świetlnych od nas.

Henryk Jerzykiewicz
[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach