Informacje
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:  Wirtualny Wszechświat > Informacje > Nowinki 2000-2002 > Fizyka > Nowinka z dn. 28-09-2001  
 Jesteś tutaj
nowinka:
Doświadczalnik i teoretyk
autor:
Jarosław Włodarczyk
z dnia:
28-09-2001





Doświadczalnik i teoretyk
29 września 2001 r. mija setna rocznica urodzin jednego z największych fizyków XX wieku, Enrico Fermiego, który wsławił się zarówno odkryciami w fizyce eksperymentalnej, jak i trafnymi przewidywaniami teoretycznymi.

Enrico Fermi (1901-1954). Fot. Fermilab.
Enrico Fermi (1901-1954). Fot. Fermilab.
Enrico Fermi urodził się 29 września 1901 r. jako syn Alberto Fermiego, głównego inspektora we włoskim Ministerstwie Komunikacji, i Idy de Gattis. Od najmłodszych lat wykazywał wielkie zainteresowanie naukami matematyczno-fizycznymi i niepoślednie zdolności. W wieku 17 lat rozpoczął studia w Scuola Normale Superiore (związanej z uniwersytetem) w Pizie, zdobywając pierwszą lokatę na egzaminach zaawansowaną pracą na temat akustyki. Szybko się okazało, że opanowane przez Fermiego na drodze samodzielnych lektur wiadomości, zwłaszcza na temat rodzących się teorii względności i mechaniki kwantowej, wykraczają poza poziom oferowany studentom w Pizie. Jak wspomina Enrico Persico, przyjaciel Fermiego jeszcze z czasów młodości, na początku 1920 r. Fermi zwierzał mu się, że "na Wydziale Fizyki powoli staję się najbardziej wpływową osobą. Wkrótce mam wygłosić dla kilkunastu wysoko postawionych osób wykład o teorii kwantów, którą zawsze gorąco propagowałem".

W styczniu 1921 r. Fermi opublikował swoją pierwszą pracę naukową (po włosku), a 7 lipca 1922 obronił pracę doktorską na Uniwersytecie w Pizie, poświęconą dyfrakcji promieni X na kryształach. Równolegle przygotowywał rozprawę dla Scuola Normale. Dotyczyła ona... rachunku prawdopodobieństwa i jego zastosowań w astronomii i nie została dobrze przyjęta przez matematyków z uczelni. Tego samego 1922 r. Fermi uzyskał istotny wynik w ogólnej teorii względności, wykazując, że w pobliżu linii świata przestrzeń jest euklidesowa. Był to pierwszy trwały wkład Fermiego do fizyki.

W 1923 r. Fermi uzyskał stypendium rządu włoskiego, które umożliwiło mu spędzenie kilku miesięcy w Getyndze u Maxa Borna (1882-1970). W 1924 r. otrzymał trzymiesięczne stypendium Rockefellera na wyjazd na Uniwersytet w Lejdzie do Paula Ehrenfesta (1880-1933). Podczas obu zagranicznych wyjazdów miał okazję spotkać się z wybitnymi twórcami fizyki współczesnej, takimi jak Werner Heisenberg, James Franck czy Pascual Jordan. Po powrocie z Lejdy, pod koniec 1924 r. Fermi przyjął posadę wykładowcy fizyki matematycznej i mechaniki na Uniwersytecie we Florencji. W tym czasie spotykał się na wyjazdach wakacyjnych w Dolomity z rzymskimi matematykami, wśród których znajdowali się Tullio Levi-Civita i Vito Volterra. Pod koniec 1926 r. Fermi wygrał konkurs na profesora fizyki na Uniwersytecie w Rzymie. Było to kilka miesięcy po tym, jak w "Zeitschrift für Physik" ukazał się jego artykuł wprowadzający do fizyki "statystykę Fermiego", opisującą zachowanie się w pewnych warunkach cząstek elementarnych, zwanych obecnie fermionami (są to m.in. elektrony i neutrina).

W 1929 r. owiał Fermiego po raz pierwszy w sposób zauważalny wiatr historii. Otóż Benito Mussolini namaścił fizyka na członka dopiero co stworzonej przez siebie Accademia d'Italia, akademii nauk, która miała stanowić przeciwwagę do Accademia dei Lincei (Akademii Rysiów, założonej w XVII w.; należał do niej m.in. Galileusz), niezbyt sprzyjającej włoskim faszystom. Jakkolwiek członkostwo dawało pewne istotne beneficja, Fermi nie angażował się zbytnio w działalność Accademia d'Italia. Wiele lat później, gdy był już fizykiem światowej sławy, w kwestionariuszu pytającym o listę towarzystw, których jest członkiem, napisał: "Należę do wielu uczonych stowarzyszeń, których nazw nie pamiętam".

Na początku lat trzydziestych XX w. Fermi skupił się na fizyce jądrowej. W 1934 r. rozwinął teorię rozpadu beta, wykorzystując do wyjaśnienia tego zjawiska hipotetyczną cząstkę elementarną, której istnienie zaproponował wcześniej Wolfgang Pauli - neutrino. (Propozycja ta była na tyle oryginalna, że początkowo czasopismo "Nature" odmówiło publikacji artykułu Fermiego). Badania Fermiego nad sztuczną promieniotwórczością i wywoływaniem jej za pomocą wolnych neutronów zapewniły mu w 1938 r. Nagrodę Nobla z fizyki. Wyjazd po jej odbiór Fermi wykorzystał jako okazję do opuszczenia wraz z rodziną (żoną Laurą, siedmioletnią córką Nellą i dwuletnim synem Giulio) Włoch, coraz bardziej opanowywanych przez faszystów. Skierował się do Stanów Zjednoczonych.

W latach 1939-1942 Fermi był profesorem fizyki na nowojorskim Uniwersytecie Columbia. W tym czasie, dzięki pracom Otto Hahna i Fritza Strassmanna, zdano sobie sprawę, że rozszczepienie jądra atomowego może prowadzić do samopodtrzymującej się reakcji łańcuchowej. Badania Fermiego nad tymi zagadnieniami pozwoliły mu skonstruować pierwszy stos atomowy: 2 grudnia 1942 r. urządzenie takie zaczęło działać w Chicago. Fermi był już wówczas profesorem Uniwersytetu w Chicago, gdzie pozostał aż do swojej śmierci. Fermi stał się też jedną z ważniejszych postaci w programie Manhattan, który doprowadził do zbudowania pierwszej bomby atomowej. W 1944 r. włoski fizyk uzyskał obywatelstwo amerykańskie.

Fermi potrafił skupiać wokół siebie uzdolnionych teoretyków i eksperymentatorów. Na Uniwersytecie w Chicago stworzył szkołę fizyki, z której wywodzi się spore grono laureatów Nagrody Nobla. Do "bezpośrednich" uczniów Fermiego, którzy zdobyli ten laur, należą m.in. Murray Gell-Man, Tsung-Dao Lee i Chen-Ning Yang. Jak utrzymuje Leon Lederman, noblista, pracownik Fermilabu, czyli Instytutu im. Enrico Fermiego na Uniwersytecie w Chicago, stare azteckie przysłowie mówi: "Dobrego nauczyciela poznaje się po tym, ilu jego studentów otrzymało Nagrodę Nobla".

Fermi zmarł w Chicago 29 listopada 1954 r.

Jarosław Włodarczyk
[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach