Informacje
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:  Wirtualny Wszechświat > Informacje > Nowinki 2000-2002 > Fizyka > Nowinka z dn. 09-10-2002  
 Jesteś tutaj
nowinka:
AstroNobel z fizyki
autor:
Jarosław Włodarczyk
z dnia:
09-10-2002





AstroNobel z fizyki
Nagroda Nobla z fizyki przypadła w 2002 r. uczonym, którzy prowadzili pionierskie badania nad egzotycznym promieniowaniem, docierającym na Ziemię z kosmosu: Amerykanin Raymond Davis, Jr. i Japończyk Masatoshi Koshiba za fundamentalne prace z astronomii neutrinowej, Amerykanin włoskiego pochodzenia, Ricardo Giacconi, za stworzenie astronomii rentgenowskiej i za odkrycia, dokonane w tej dziedzinie. Nagroda w wysokości miliona dolarów została podzielona po połowie między neutrina i promienie X.

Istnienie neutrin zasugerował w 1930 r. niemiecki fizyk Wolfgang Pauli, by wytłumaczyć bilans energetyczny rozpadu radioaktywnego jąder atomowych. Za pomysł ten w 1945 r. otrzymał Nagrodę Nobla. Pierwsze bezpośrednie obserwacje tych niezwykłych cząstek elementarnych przyniósł jednak dopiero 1956 r. Dokonali tego Amerykanie Clyde Cowan i Fred Reines, przeprowadzając eksperymenty w reaktorach jądrowych w ramach Projektu Poltergeist. Od tego momentu neutrina stały się cząstkami badanymi w laboratoriach. Jedno z największych stworzył właśnie Raymond Davies (ur. 1914), który przez ponad 30 lat prowadził rejestrację neutrin docierających na naszą planetę z kosmosu za pomocą olbrzymiego detektora, umieszczonego w dawnej kopalni złota w Dakocie Południowej (USA), 1,5 kilometra pod powierzchnią ziemi. Jego badania neutrin z wnętrza Słońca to klasyka, która nie tylko doświadczalnie sprawdzała teorie wnętrz gwiazdowych, lecz także wnosiła istotny wkład do naszej wiedzy o samych neutrinach. Wyniki doświadczeń Davisa potwierdził Masatoshi Koshiba (ur. 1926), który doprowadził do skonstruowania detektora neutrin Kamiokande w Japonii (także w dawnej kopalni). Aparatura Kamiokande odkryła też neutrina, które dotarły do nas po wybuchu supernowej SN 1987A w lutym 1987 r. Te dane z kolei pozwoliły doświadczalnie potwierdzić nasze wyobrażenia o przebiegu eksplozji masywnych gwiazd. Koshiba kierował też budową większego detektora Super-Kamiokande, który zaczął działać pod koniec 1996 r. i przyczynił się do zrozumienia natury neutrin i ustalenia, że są one jednak najprawdopodobniej obdarzone masą.

O eksperymentach Davisa można przeczytać w Wiwie w artykule Jądro Słońca, a o sposobach detekcji neutrin kosmicznych w Teleskopach i detektorach.

O poszukiwaniach mas neutrin z udziałem detektora Super-Kamiokande pisaliśmy w:

Koniec dyskryminacji masowej?
Nieco masy nie zaszkodzi?

Pozostałość po supernowej SN 1987A w promieniach X; obraz ten uzyskał satelita Chandra w styczniu 2000 r. Fot. NASA/CXC/SAO/PSU.

Ricardo Giacconi (ur. 1931) wyemigrował do USA w 1956 r., po obronieniu doktoratu na Uniwersytecie w Milanie. W 1960 r. zaproponował razem z Bruno Rossim skonstruowanie teleskopu rentgenowskiego, który w czerwcu 1962 r. został wyniesiony poza atmosferę ziemską na pokładzie rakiety. Pierwotnym celem badań, zaplanowanych na niespełna 6 minut, było poszukiwanie promieni X, emitowanych przez powierzchnię Księżyca. Tak się jednak złożyło, że zespół Giacconiego odkrył pierwsze źródło promieniowania rentgenowskiego poza Układem Słonecznym - Scorpius X-1 (promieniowanie rentgenowskie Srebrnego Globu zarejestrowano dopiero 28 lat później z pokładu europejskiego satelity ROSAT). Później grupa Giaconniego zbudowała pierwsze orbitujące obserwatorium rentgenowskie - satelitę Uhuru, który został wystrzelony przez USA (ale z Kenii) w październiku 1970 r. i który pracował do marca 1973 r. Był to przełomowy okres dla raczkującej astronomii rentgenowskiej: Uhuru odkrył w Drodze Mlecznej źródła promieni X, zidentyfikowane z układami podwójnymi gwiazd, a poza naszą Galaktyką - emisję rentgenowską gromad galaktykgalaktyk Seyferta. Kolejnym wielkim sukcesem Giacconiego i jego zespołu był rentgenowski satelita Einstein, działający na orbicie okołoziemskiej w latach 1978-1981. Dzięki niemu astronomia rentgenowska na dobre zadomowiła się w głównym nurcie badań Wszechświata. Warto dodać, że w 1996 r. Giaconni otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego.

Jarosław Włodarczyk
[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach