Informacje
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:  Wirtualny Wszechświat > Informacje > Nowinki 2000-2002 > Matematyka > Nowinka z dn. 16-02-2001  
 Jesteś tutaj
nowinka:
Ojciec jakobianów
autor:
Jarosław Włodarczyk
z dnia:
16-02-2001





Ojciec jakobianów
18 lutego 2001 r. minęło 150 lat od śmierci niemieckiego matematyka Carla Gustava Jacoba Jacobiego, u którego wybitny talent matematyczny łączył się z potrzebą angażowania się w życie polityczne. Ten pierwszy zapewnił mu nieśmiertelność, ta druga znacznie utrudniła życie codzienne.

Carl Gustav Jacob Jacobi (1804-1851).
Carl Gustav Jacob Jacobi (1804-1851).
Carl Gustav Jacob Jacobi urodził się 10 grudnia 1804 r. w Poczdamie jako drugi syn tamtejszego bankiera. (Starszym bratem Carla był Moritz, który został fizykiem, rozwijając swą karierę w Rosji). Już w dzieciństwie wykazywał rozliczne uzdolnienia, a program gimnazjum miał przerobiony w wieku 12 lat. Jednakże ze względu na to, że Uniwersytet Berliński przyjmował na studia dopiero szesnastolatków, Jacobi mógł nań wstąpić wiosną 1821 r. Na uczelni uczęszczał na nieliczne wykłady z matematyki, natomiast samodzielnie studiował prace Leonharda Eulera (1707-1783). Poza tym interesował się filozofią i filologią klasyczną (brał udział w seminarium Böckha). Doktorat i jednocześnie docenturę otrzymał Jacobi jesienią 1825 r. W tym samym mniej więcej czasie porzucił wiarę żydowską dla chrześcijańskiej, co otwarło przed nim możliwość kariery akademickiej.

Wiosną 1826 r. Jacobi przeniósł się na Uniwersytet Królewiecki. Tutaj w 1827 r. został profesorem nadzwyczajnym, a w 1831 r. - zwyczajnym (W tym samym roku poślubił Marie Schwinck, z którą miał gromadkę dzieci). Wejście w środowisko uczonych z Królewca nie było pozbawione zgrzytów, a to za sprawą ostrego języka Jacobiego, który szybko zraził do siebie członków wydziału. Niemniej waga jego osiągnięć naukowych okazała się mieć decydujące znaczenie. Jak również talenty pedagogiczne.

W swych Vorlesungen über die Entwicklung der Mathematik im 19. Jahrhundret (Wykłady o rozwoju matematyki w XIX wieku) Felix Klein w taki sposób opisał Jacobiego:

[...] był nie tylko owładnięty potrzebą prowadzenia badań naukowych, lecz także pragnieniem dzielenia się zdobytą wiedzą, przybliżania jej innym i w ten sposób czynienia jej skuteczną. Skłonność do oddziaływania na innych, z jednej strony, wyrażała się w postaci wielkiego talentu pedagogicznego, z drugiej zaś - w niemal bezwzględnej woli potwierdzania swych racji. Przenikliwość i żywość błyskotliwego intelektu Jacobiego, a zwłaszcza jego słynne i straszliwe sarkastyczne uwagi, dawały mu w tych wszystkich nieustannych bojach, do jakich prowokowała go tak agresywna natura, niezwykle skuteczną broń, którą on nie zawsze posługiwał się z wyczuciem.

Już w 1825 r. Jacobi dokonał istotnych odkryć w teorii liczb, a w latach 1826-1827, niezależnie od Nielsa Henrika Abela (1802-1829), stworzył teorię funkcji eliptycznych. W liście z lutego 1828 r. tak do Jacobiego pisał francuski matematyk Adrien-Marie Legendre (1752-1833):

Jestem niezmiernie zadowolony, że dwaj młodzi matematycy, tacy jak Ty i Abel, uprawiają z sukcesem dział analizy, któremu sam się poświęcałem przez tak długi czas, a który nie znalazł takiego uznania w moim kraju, na jakie zasługuje. Twoje prace stawiają Cię pośród najlepszych matematyków naszych czasów zajmujących się analizą.

W 1836 r. Jacobi został członkiem berlińskiej Akademii Nauk. W 1843 r. podupadł na zdrowiu i lekarze zalecili mu wyjazd do Włoch, który doszedł do skutku dzięki finansowej pomocy - za wstawiennictwem Petera Lejeune’a Dirichleta (1805-1859) i Alexandra von Humboldta (1769-1859) - króla Fryderyka Wilhelma IV. Z Italii Jacobi powrócił latem 1844 r., ale już nie do Królewca, lecz do Berlina. Tam też uczestniczył w wydarzeniach rewolucji 1848 r., wygłaszając mowy polityczne, które - jak to u Jacobiego - nie zadowalały do końca ani republikanów, ani monarchistów. Tak czy owak, zaangażowanie polityczne spowodowało utratę możliwości pracy na Uniwersytecie Berlińskim, co postawiło rodzinę Jacobiego w trudnej sytuacji finansowej. Wyprowadzili się w 1849 r. do Gothy, a kilka miesięcy później Jacobi przyjął propozycję profesury na Uniwersytecie Wiedeńskim. Na skutek tego rząd pruski poszedł na ustępstwa i zgodził się, by Jacobi wykładał w Berlinie, pod warunkiem jednak, że jego rodzina pozostanie w Gocie. Sytuacja ta trwała, kiedy w styczniu 1851 r. matematyk zapadł najpierw na grypę, a później - na ospę. Zmarł 18 lutego.

Poza rozwinięciem teorii funkcji eliptycznych (ogłoszonej w dopracowanej wersji w 1829 r. w Fundamenta nova theoriae functionum ellipticarum) do najważniejszych osiągnięć Jacobiego należą prace dotyczące równań różniczkowych cząstkowych. Wniósł on również istotny wkład do rozwoju w XIX w. teorii wyznaczników (za jego najważniejszą pracę w tej dziedzinie uważa się De formatione et proprietatibus determinantium z 1841 r.). Na jego cześć jeden z wyznaczników funkcyjnych - wyznacznik macierzy utworzonej z pierwszych pochodnych cząstkowych n funkcji f1, f2,... , fn, będących funkcjami n zmiennych x1, x2,... , xn - został nazwany jakobianem. Warto też przypomnieć, że dzisiejszy sposób oznaczania pochodnej cząstkowej za pomocą symbolu pochodzi od Jacobiego. Zajmując się dynamiką, sformułował równanie, które nosi nazwę równania Hamiltona-Jacobiego (odgrywa ono istotną rolę przy formułowaniu analogii pomiędzy mechaniką klasyczną i kwantową); jak również jedną z zasad wariacyjnych mechaniki. Jacobi jest uważany za twórcę - wraz z Franzem Neumannem (1798-1895) - królewieckiej szkoły fizyki matematycznej, która wywarła duży wpływ na rozwój nauki w Niemczech. Wykłady Jacobiego z dynamiki zostały ogłoszone na podstawie jego notatek z lat czterdziestych XIX w. w 1866 r. w dziele Vorlesungen über Dynamik.

Jarosław Włodarczyk
[  góra strony  ]

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach