Przypisy

1 Podstawowe informacje o życiu i ogólnych ideach przyrodniczych Buffona można znaleźć np. w obszernym haśle słownikowym - J. Roger: Buffon, Georges-Louis Leclerc comte de, s. 576-582, w: Ch. C. Gillispie (ed.): Dictionary of scientific biography. Vol. 2. New York 1970.

2 Nastąpi to, wedle Buffona, wówczas, gdy temperatura powierzchni Ziemi spadnie do 1/25 obecnej średniej temperatury - zob. G. L. Leclerc de Buffon: Histoire naturelle, générale et particulière. Supplément. T. 2. Paris 1775 s. 404, 502-503 (tablica).

3 Zob. tamże s. 502-503 (tablica), 505-506, 513 (tablica).

4 Zob. tamże s. 1-36; G. L. Leclerc de Buffon: Histoire naturelle, générale et particulière. Supplément. T. 1. Paris 1774 s. 145-172.

5 G. L. Leclerc de Buffon: Histoire naturelle, générale et particulière. T. 2. Paris 1749 s. 24.

6 Tamże s. 17.

7 Tamże s. 39.

8 Tamże s. 39-40.

9 Tamże s. XI.

10 Tamże s. 39.

11 Tamże s. 37.

12 G. L. Leclerc de Buffon: Histoire naturelle, générale et particulière. T. 1-3. Paris 1765 s. XIV.

13 Tamże s. VIII.

14 Tamże s. VIII.

15 Tamże s. VIII.

16 G. L. Leclerc de Buffon: Histoire naturelle. T. 2 s. 11-12, 14.

17 Tamże s. 9-10.

18 G. L. Leclerc de Buffon: Histoire naturelle. T. 13 s. VII-VIII.

19 G. L. Leclerc de Buffon: Histoire naturelle. T. 2 s. 41.

20 Tamże s. 49.

21 Tamże s. 320.

22 G. L. Leclerc de Buffon: Histoire naturelle, générale et particulière. Supplément. T. 4. Paris 1777 s. 399.

23 G. L. Leclerc de Buffon: Histoire naturelle. T. 2 s. 263.

24 Tamże s. 303-304, 423-424.

25 Tamże s. 265.

26 G. L. Leclerc de Buffon: Histoire naturelle, générale et particulière. Supplément. T. 4 s. 358-359.

27 Jest tu dla nas rzeczą ważną, iż o opisywanym niżej hipotetycznym zdarzeniu Buffon napomykał również w samych Epokach natury - zob. G. L. Leclerc de Buffon: Les époques de la nature. T. 2. Paris 1785 s. 76-77.

28 G. L. Leclerc de Buffon: Histoire naturelle, générale et particulière. Supplément. T. 4 s. 360-361.

29 Tamże s. 362.

30 Tamże s. 363.

31 Tamże s. 363.

32 Tamże s. 364.

33 Tamże s. 340.

34 G. L. Leclerc de Buffon: Histoire naturelle, générale et particulière. Supplément. T. 4 s. 366.

35 G. L. Leclerc de Buffon: Histoire naturelle, générale et particulière. T. 13 s. VI.

36 G. L. Leclerc de Buffon: Histoire naturelle, générale et particulière. Supplément. T. 4 s. 366.

37 Czasownik produire ma - oprócz zwykłego znaczenia "wytwarzać", "rodzić" - również znaczenie "wydobywać na jaw", "ujawniać", "wyzwalać" - zob. É. Littré: Dictionnaire de la langue française. T. 6. Paris 1958 s. 470-472.

38 G. L. Leclerc de Buffon: Les époques de la nature. T. 2 s. 78.

39 G. L. Leclerc de Buffon: Histoire naturelle, générale et particulière. Supplément. T. 4 s. 365.

40 J. Roger: Les sciences de la vie dans la pensée française du XVIIIe siècle. La génération des animaux de Descartes à l'Encyclopédie. Paris 1963; II wyd. 1971.

41 Tamże s. 548-549.

42 Tamże s. 549.

43 J. Roger: Chimie et biologie. Des "molécules organiques" de Buffon à la "physico-chimie" de Lamarck. "History and Philosophy of the Life Sciences" 1979 t. 1 z. 1 s. 43-64; s. 53.

44 Tamże s. 53.

45 Tamże s. 53.

46 Tamże s. 53.

47 Tamże s. 53.

48 Tamże s. 53.

49 J. Roger: Buffon. Un philosophe au Jardin du Roi. Paris 1989 s. 544.

50 Tamże s. 544.

51 J. Ehrard: L'idée de nature en France dans la première moitié du XVIIIe siècle. T. 1-2. Paris 1963; t. 1 s. 221.

52 Idea wieczności i stałej ilości życia, jakkolwiek może się wydać paradoksalna, była podtrzymywana w dziejach biologii przez wielu przyrodników. Np. niezmiernie interesująca koncepcja G. Th. Fechnera (1801-1887) zawiera jako jedną z części składowych ideę wieczności życia i pod wieloma względami przypomina pomysły teoretyczne powzięte przez Buffona; Fechner posunął się wszakże jeszcze dalej niż Buffon i ideę tę połączył z panpsychizmem - zob. np. K. Lasswitz: G. T. Fechner [1896]. Warszawa 1904 s. 162-187. W nowszych czasach powrócił do idei wieczności i stałej ilości życia W. I. Wiernadski (1863-1945), znany rosyjski geolog o rozległych zainteresowaniach naukowych. Jest ona obecna we wszystkich jego licznych rozprawach mających charakter ogólnoteoretyczny. Idea ta była wyrażana przez Wiernadskiego w formie bardziej lub mniej powściągliwej. Oto dwa przykłady. - "Mimo iż zachodzi nieprzerwana biogenna wymiana atomów i energii między żywymi a nieżywymi ciałami naturalnymi biosfery, dzieli je ogromna przepaść w ich budowie i właściwościach. Różnica ta stanowi fakt naukowy, ściślej zaś - uogólnienie naukowe. Jego konsekwencją jest odrzucenie możliwości, iżby zachodziło spontaniczne powstawanie organizmów żywych z nieżywych ciał naturalnych w obecnie panujących warunkach, jak również w warunkach istniejących w ciągu całego czasu geologicznego, tj. w ciągu 2 miliardów lat. Twierdzenie o braku owego przejścia traktowane jest w biogeochemii jako empiryczne uogólnienie naukowe, nie zaś jako hipoteza bądź jakaś konstrukcja teoretyczna. Empiryczne to uogólnienie ma postać następującą: Między żywymi a nieżywymi ciałami naturalnymi biosfery nie ma przejść - granica między nimi jest ostra i wyraźna w ciągu całych dziejów geologicznych. Żywe ciało naturalne, żywy organizm różni się - w swej geometrii, pod względem materialno-energetycznym - od nieżywego ciała naturalnego. Tworzywo biosfery składa się z dwóch odmiennych materialno-energetycznych stanów - tego, co żywe, i tego, co nieżywe" (V. I. Vernadskij: Razmyšlenija naturalista. Kniga vtoraja: Naučnaja mysl' kak planetnoe javlenie. Moskva 1977 s. 126.). - "[...] Jest rzeczą najzupełniej jasną, iż jeśli życie stanowi zjawisko kosmiczne, zawsze rozgrywające się w określonych warunkach istnienia planety, to zawsze występuje ono gdzieś we Wszechświecie, gdzie istnieją odpowiadające mu warunki termodynamiczne. W tym znaczeniu można mówić o wieczności życia i jego przejawów - organizmów, podobnie jak można mówić o wieczności tworzywa materialnego ciał niebieskich, ich właściwości cieplnych, elektrycznych, magnetycznych oraz ich przejawów. Z tego punktu widzenia równie obce poszukiwaniom naukowym okaże się zagadnienie początków życia, jak i zagadnienie początków materii, ciepła, elektryczności, magnetyzmu i ruchu" (V. I. Vernadskij: Živoe veščestvo. Moskva 1978 s. 142-143).

53 Więcej szczegółów można znaleźć w: A. Bednarczyk: Filozofia biologii europejskiego Oświecenia. Albrecht von Haller i jego współcześni. Warszawa 1984 s. 134-154.