Wielcy
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Wielcy i więksi > Kwartalnik Historii Nauki i Techniki  



"Kwartalnik Historii Nauki i Techniki" nr 3/1995, s. 7-48
Andrzej Bednarczyk
(Warszawa)
Z DZIEJÓW IDEI ŻYCIA WE WSZECHŚWIECIE: EPOKA OŚWIECENIA (FONTENELLE, HUYGENS, KANT)
W trzechsetną rocznicę śmierci Christiaana Huygensa (1629-1695)
[1]  [2]  [3]  [4] 
Idea wielości światów, nadto światów zaludnionych istotami żywymi, mająca w naszych czasach tak doniosłe znaczenie zarówno teoretyczne, jak i praktyczne, nie została ukształtowana dopiero w epoce Oświecenia; przeciwnie - ma za sobą wielowiekową historię, można bowiem o niej bez żadnej przesady napisać, iż jest rówieśnicą filozofii. W epoce Oświecenia zyskała wszakże nigdy dotychczas nie spotykany rozgłos, przeniosła się bowiem z kart dzieł filozoficznych do poematów dydaktycznych, które szeroko ją popularyzowały. Dzieje tej idei były dotychczas mało znane; jeszcze do niedawna nie miała ona swego syntetycznego historycznego opracowania. Historycy filozofii przypominali o jej istnieniu od przypadku do przypadku - przy sposobności rekonstruowania poglądów myślicieli, którzy ideę tę rozwijali. Historycy nauki natomiast studia nad ideą wielości światów - zarówno w jej etapie rozwojowym stanowiącym prehistorię nauki, jak i historię właściwą - zaniedbywali. Wciąż bowiem wśród rzeszy tych badaczy wielu jest zwolenników poglądu, iż warto badać historię problemu, gdy zna się jego rozwiązanie, gdy się wie, "jak jest naprawdę", przykładając zatem do historii miarę współczesności i poddając ją w ten sposób modernizowaniu. Nic więc dziwnego, że w badaniu dziejów idei wielości światów, zwłaszcza zaś wielości zamieszkałych światów - nawet wtedy, gdy idea ta wkroczyła już do dziedziny nauki - historycy ci nie znajdowali i nie znajdują upodobania, skoro nie wiedzieli i nie wiedzą, "jak jest naprawdę"1.

Kreślony przez nas obraz tej postaci, jaką idea wielości światów zamieszkałych przybrała w XVIII wieku, będzie się składał z rekonstrukcji trzech koncepcji:

1. Koncepcji powziętej w końcu XVII wieku przez Bernarda Le Bovier de Fontenelle'a (1657-1757), stała się ona bowiem w epoce Oświecenia koncepcją klasyczną i zachowała tę rangę do początków XIX wieku.

2. Koncepcji autorstwa Christiaana Huygensa (1629-1695), która - mimo iż wywarła wyraźny wpływ na przedstawicieli nauki oświeceniowej i pod względem popularności niewiele tylko ustępowała koncepcji Fontenelle'a - pozostaje nadal mało znana współczesnym historykom idei.

3. Koncepcji stanowiącej część składową słynnej hipotezy kosmogonicznej Immanuela Kanta (1724-1804) i służącej nam jako przykład ujęcia owej idei, jakie nadał jej filozof osiemnastowieczny, pozostający w ścisłych związkach z naukami przyrodniczymi.

Trzy te koncepcje, które zamierzamy poddać rekonstrukcji, stały się przedmiotem rozważań w opublikowanych przed kilku laty, wspominanych poprzednio monografiach S. J. Dicka (Fontenelle, Huygens i Kant) i M. J. Crowe'a (Kant), charakter wszakże tych opracowań - obejmujących znaczne historyczne przedziały czasu, liczne i wciąż dopiero odkrywane ujęcia ważnej tej i żywej idei - sprawił, iż interesujące nas koncepcje przedstawiono tam w sposób ogólny i powierzchowny. Bardziej szczegółowo nakreślił koncepcję Fontenelle'a autor trzeciej monografii - W. Wizgin. W opracowaniach tych akcent spoczywa wszelako raczej na wielości światów niż na obecności w licznych tych światach istot żywych i rozumnych, na formach, jakie mogło tam przybierać życie, innymi słowy - uwagę ich autorów przyciągała raczej warstwa kosmologiczna niż biologiczna odtwarzanych przez nich koncepcji. Fontenelle znany był historykom filozofii i nauki, wcześniej zaś rzeszom oświeconych osiemnastowiecznych czytelników, jako niezrównany popularyzator idei wielości światów, jako ten, który ideę tę uczynił częścią składową kultury umysłowej Oświecenia. Z rozprawy Kanta pamiętano jedynie jego hipotezę kosmogoniczną, cała zresztą jego twórczość okresu przedkrytycznego (o charakterze przyrodoznawczym) nadal pozostaje poza dziedziną zainteresowań historyków nauki. Kosmotheōrósa Huygensa zaś, w XVIII wieku niewątpliwie rzadziej czytanego niż Entretiens Fontenelle'a, znają w naszych czasach zaledwie nieliczni historycy nauki2, gdy tymczasem właśnie to dzieło zasługuje na najżywszą uwagę badacza wczesnych dziejów idei życia we Wszechświecie. Zadanie przedstawianego studium polega tedy na wypełnieniu ujawnionej luki w osiemnastowiecznym obrazie zamieszkałych światów, na wydobyciu na jaw i podniesieniu problemów biologicznych, obecnych w trzech tych koncepcjach, nade wszystko jednak na odtworzeniu warstwy biologicznej koncepcji Huygensa, bogatej zresztą w wielorakie motywy3.

Epoka Oświecenia w dziejach interesującej nas idei wielości światów stanowi z co najmniej dwóch powodów okres szczególny; po pierwsze - zapoczątkowany w XVII wieku proces przeobrażania się jej z idei filozoficznej w ideę naukową został zakończony, po wtóre zaś - na plan pierwszy wysunęła się idea wielości zamieszkałych światów. Pierwsza przemiana dokonała się za sprawą wynalezionych w XVII wieku i nieustannie już doskonalonych obserwacyjnych przyrządów astronomicznych, które umożliwiły głębszą penetrację gwiaździstego nieba. Odkrywane za ich pomocą - prawdziwe bądź tylko pozorne - podobieństwo łączące Ziemię z innymi planetami skłaniało do wniosku w rozumowaniu przez analogię, iż inne planety są również - podobnie jak Ziemia - siedliskiem życia. Jakkolwiek ze śmiałą myślą o istnieniu istot żywych poza Ziemią wystąpili już wcześniej Mikołaj Kuzańczyk (1401-1464) i Giordano Bruno (1548-1600), miała ona w tamtych czasach charakter czysto spekulatywny i zasadniczo się różniła od powziętej w XVII wieku, w sposób fizyczny, astronomiczny i biologiczny uzasadnionej na miarę tamtych czasów koncepcji Ch. Huygensa. Abstrakcyjny problem wielości światów został wyparty na początku XVIII wieku przez pobudzający wyobraźnię problem życia we Wszechświecie. Zmianę, jaka się dokonała już w końcu XVII wieku między pierwszym wydaniem Entretiens (1686) Fontenelle'a a pierwszym wydaniem Kosmotheorós (1698) Huygensa, w pojmowaniu owego problemu (zarówno w pierwszej, jak i w drugiej postaci), polegającą na przeniesieniu go z płaszczyzny filozoficznej na płaszczyznę naukową (przynajmniej w zamierzeniu tego, który przeniesienia tego dokonał), w sposób dobitny ilustruje podtytuł rozprawy Huygensa: "dzieło w stylu dzieła Pana de Fontenelle na ten sam temat, w którym jednakże uzasadnia się za pomocą racji filozoficznych [tj. naukowych] i hipotez (conjectures) w pełni prawdopodobnych to, co on przedstawił jako zaledwie [rezultat] zwykłej gry wyobraźni"4.

Wraz ze stopniowym przyswajaniem sobie przez naukę idei wielości światów zmieniało się znaczenie pojęcia świata. Następowało przejście od światów pojmowanych na podobieństwo Ziemi do światów podobnych do całego Układu Słonecznego (np. w koncepcji Fontenelle'a mnogość gwiazd-słońc - to mnogość światów). Warto dodać, iż w czasach nam współczesnych idea ta stała się ośrodkiem trzech kręgów problemowych5: 1) nieskończony Wszechświat jako - z jednej strony - nasz jedyny Wszechświat, z drugiej zaś - jako zbiór skończonych całościowych wszechświatów, odpowiedników światów będących przedmiotem sporu; 2) gdyby zachodził drugi przypadek, powstaje kwestia, czy owe całościowe wszechświaty są zamieszkałe, innymi słowy - czy są one miejscem przebywania "obserwatora"; 3) nasz Wszechświat-całość jako siedlisko innych - pozaziemskich - obserwatorów. Ten właśnie trzeci krąg problemowy najwcześniej, bo na przełomie XVII-XVIII wieku został przeniesiony na płaszczyznę nauki i metodami naukowymi - doświadczalnymi i teoretycznymi - zaczął być rozwiązywany; początki tych przeobrażeń można już dostrzec w koncepcji Fontenelle'a, która bierze za podstawę - z jednej strony - teorię heliocentryczną Kopernika, z drugiej zaś - kartezjański mechanicyzm6.

Epoka Oświecenia otrzymała zatem w spuściźnie od XVII wieku ideę wielości światów w dwóch opracowaniach: Fontenelle'a (lekkim, żartobliwym, będącym tylko "grą wyobraźni") i Huygensa (naukowym na miarę tamtych czasów). Liczne wydania Entretiens Fontenelle'a, początkowo ukazujące się anonimowo, później zaś pod nazwiskiem autora, spopularyzowały ideę i utorowały jej drogę do poezji dydaktycznej, drogą zaś wskazaną przez Huygensa podążyli przyrodnicy XVIII wieku, jak to ukażemy niżej m.in. na przykładzie M. W. Łomonosowa (1711-1765). Żywotności idei wielości światów, a nawet jej rozkwitu w XVIII wieku sprzyjały nie tylko racjonalistyczne nastroje panujące w epoce Oświecenia. Licznie podejmowane podróże, wśród nich podróże dookoła świata (wokół Ziemi jako "świata"), pozwoliły się przekonać wędrowcom, iż w obrębie Ziemi-świata istnieje cała mnogość odrębnych światów zróżnicowanych topograficznie, krajobrazowo, rasowo, kulturowo itd., przy czym wielorakość tę można już było obserwować w granicach stosunkowo niewielkiego ziemskiego świata. Śmiało dokonywana ekstrapolacja owych obserwacji na nieporównanie większe, pozaziemskie wymiary skłaniała do przekonania, iż poza Ziemią istnieje wiele innych wyodrębnionych i stanowiących całości światów. Nie sposób wykluczyć, iż z tym większą łatwością oswajano się z myślą o istnieniu wielości światów, że wcześniej odrodzony za sprawą P. Gassendiego (1592-1655) atomizm (i korpuskularyzm) w epoce Oświecenia stał się szeroko znaną i popularną koncepcją (jak o tym świadczy mnogość osiemnastowiecznych wydań Lukrecjuszowego poematu De rerum natura) o wielorakich zastosowaniach poza nauką o przyrodzie nieożywionej. Nietrudno już było dostrzec podobieństwo między dyskretną strukturą cielesnego "makrobytu" a strukturą "megabytu" - Wszechświata, między poruszającymi się w próżni atomami a zawieszonymi w nieskończonej przestrzeni licznymi światami.

[1]  [2]  [3]  [4] 

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach