Wielcy
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Wielcy i więksi > Kwartalnik Historii Nauki i Techniki  



[1]  [2]  [3]  [4] 
Przypisy

1 W ostatnich latach ukazały się dwa wybitne pod względem koncepcyjnym, obszerne i szczegółowe monografie: S. J. Dick: Plurality of worlds. The origins of the extraterrestrial life debate from Democritus to Kant. Cambridge 1982; M. J. Crowe: The extraterrestrial life debate. 1750-1900. The idea of a plurality of worlds from Kant to Lowell. Cambridge 1986 (2 wyd. - 1988) oraz opracowanie, w którym położono nacisk na aspekt filozoficzny problemu wielości światów - W. P. Wizgin: Idieja mnożestwiennosti mirow. Oczerki istorii. Moskwa 1988. Od połowy XIX wieku szeroko jest znane w wielu wydaniach popularne opracowanie o charakterze historycznym, astronomicznym, fizycznym i biologicznym autorstwa wielkiego entuzjasty idei wielości światów zamieszkałych, francuskiego astronoma C. Flammariona (La pluralité des mondes habités. Paris 1862; 1864 (2 ‚d.); istnieje również przekład polski tej książki (autorstwa J. Wagi) - K. Flammarion: Wielość światów zamieszkałych. Studium, w którym wykładają się warunki zamieszkalności ziem niebieskich, roztrząsane ze stanowiska astronomii, fizjologii i filozofii naturalnej. Warszawa 1868.

2 Spośród dawniejszych publikacji - zob. np. D. M. Knight: Uniformity and diversity of nature in 17th century treatises on plurality of worlds. "Organon" 1967 t. 4 s. 61-68; s. 67-68.

3 Realizacja stosunkowo wąsko przez nas zakreślonego w przedstawianym studium zadania zajmie wszelako tak wiele miejsca, że oczekiwanego, być może, ogólnego szkicu dziejów, których kontynuację stanowi oświeceniowy etap rozwojowy idei wielości światów i życia we Wszechświecie, jak i późniejszych losów, jakie stały się jej udziałem, nie sposób już tu zamieścić. Zainteresowanych pełnym obrazem historycznego rozwoju tej idei odsyłamy do trzech poprzednio wskazanych opracowań.

4 Ch. Huygens: De la pluralité des mondes. Ouvrage dans le goŭt de celui de Mr. de Fontenelle sur le même sujet, mais o… l'on établit, par des raisons philosophiques et par des conjectures tout-à-fait vraisemblables, ce qu'il n'a propos‚ que comme un simple jeu d'esprit. La Haye 1724; wydanie to, będące trzecim i ostatnim osiemnastowiecznym wydaniem francuskim bierzemy za podstawę naszych badań. Przytaczane dalej i pochodzące z tego dzieła dowody tekstowe opatrujemy skrótem składającym się z liter PM oznaczających wydanie i liczby oznaczającej stronicę, do której w wydaniu tym odsyłamy. Pierwsze wydanie przekładu francuskiego: Paris 1702 (pierwotna wersja tego dzieła została sporządzona przez Huygensa w języku francuskim), pierwodruk łaciński: Christiani Hugenii Kosmotheōrós, sive de terris coelestibus earumque ornatu conjecturae. Hagae-Comitum 1698.

5 Por. W. P. Wizgin: Idieja mnożestwiennosti mirow, s. 253.

6 Bernard Le Bovier de Fontenelle urodził się w Rouen 11 II 1657 roku, przeżył sto lat i zmarł 9 I 1757 roku w Paryżu. Ojciec jego zajmował stanowisko adwokata w parlamencie Normandii, matka była siostrą dramaturga P. Corneille'a. Kształcił się w kolegium jezuickim w Rouen, został adwokatem, zrezygnował jednak z kariery prawniczej, poświęcił się literaturze i filozofii. Do 1687 roku pozostawał w swym rodzinnym mieście, wyjąwszy krótkie wizyty w Paryżu w latach 1674-1675, podczas których towarzyszył swym wujom, Piotrowi i Tomaszowi. Do pierwszych jego prób literackich należą przygotowane wespół z wujem Tomaszem dwa libretta do oper J. B. Lully'ego Psyché (1678) i Bellérophon (1679). Napisaną samodzielnie komedię La comète (1681) opublikował pod nazwiskiem swego przyjaciela. W 1683 roku ukazały się Nouveaux dialogues des morts, w 1686 roku - m. in. Entretiens sur la pluralité des mondes, znana Histoire des oraclesDoutes sur le système physique des causes occasionelles, w 1688 roku - Poésies pastorales wraz z Digression sur les anciens et les modernes. W paryskim okresie życia Fontenelle'a dominowały zainteresowania naukowe; podtrzymywał kontakty z astronomami, fizykami, lekarzami, chemikami, w filozofii pozostawał pod wpływem Kartezjusza. W 1666 roku założono Académie des Sciences i jej pierwszym sekretarzem został Jean Baptiste Du Hamel (1623-1706), należący do kręgu późniejszych przyjaciół Fontenelle'a. Sam Fontenelle znalazł się wśród członków Akademii w 1691 roku, po śmierci zaś Du Hamela zastąpił go na stanowisku stałego sekretarza (1697) i zajmował je do 1740 roku. W ciągu tych wielu lat (1699-1740) wydał 57 tomów Histoire de l'Académie royale des sciences (zawierającą m. in. słynne Fontenelle'a éloges poświęcone zmarłym członkom Akademii), która stanowi ważne źródło do dziejów francuskiej nauki. Kilka lat przed śmiercią Fontenelle opublikował anonimowo swoją rozprawę Théorie des tourbillons cartésiens avec des réflexions sur l'attraction (1752), dając w ten osobliwy sposób dowód przywiązania do starej i już zdezaktualizowanej teorii Kartezjusza, któremu wierny był przez całe swe życie (zob. F. Grégoire: Le dernier défenseur des tourbillons: Fontenelle. "Revue d'histoire des sciences et de leurs applications" 1954 t. 7 z. 3 s. 220-246).- Por. obszerne opracowanie biograficzne - A. Niderst: Fontenelle. Paris 1991; zob. także S. Delorme: Fontenelle, s. 57-63. W: Dictionary of Scientific Biography. Ed. Ch.C. Gillispie. Vol. 5. New York 1972.

7 Przytaczane świadectwa tekstowe pochodzą z krytycznego wydania dzieła: [B. Le Bovier de] Fontenelle: Entretiens sur la pluralité des mondes [s. 51-157]. Digression sur les anciens et les modernes [s. 159-176], ed. by R. Shackleton. Oxford 1955. Opatrujemy je skrótem składającym się z litery E (Entretiens) bądź D (Digression), oznaczającej wydanie, i liczby oznaczającej stronicę, do której w wydaniu tym odsyłamy. Istnieje osiemnastowieczny przekład polski Entretiens Fontenelle'a, autorstwa Eustachego Dębickiego, pijara: [B. Le Bovier de Fontenelle]: Rozmowy o wielości światów [tłum. E. Dębicki]. Warszawa 1765; wydanie to nie może wszakże stanowić podstawy do badań nad tekstem Fontenelle'a.

8 Poglądy Fontenelle'a w kwestii samorództwa uległy, jak się zdaje, w późniejszych czasach zmianie. Jak bowiem twierdził J.-R. Carr‚, odwołując się do opracowywanej przez Fontenelle'a Histoire de l'Académie royale des sciences, 1666-1740, w dziele tym przeczył on samorództwu i, stając się zwolennikiem koncepcji preformizmu, formułował pogląd, iż wszystkie istoty żywe pochodzą z jaja (zob. J.-R. Carr‚: La philosophie de Fontenelle ou le sourire de la raison. Paris 1932 s. 324-325, por. także É. Callot: La philosophie de la vie au XVIIIe siècle. Paris 1965 s. 48-49).

9 Ten sposób rozumowania wyśmiewał Wolter (który zresztą ideę wielości światów wykorzystywał w Mikromegasie jako narzędzie satyry na stosunki ziemskie), gdy w komentarzu sporządzonym przy autoryzowaniu przez siebie francuskiego wydania Éléments de la philosophie de Newton (1738) pisał, iż człowiek mający pchły niekoniecznie rozumuje trafnie, sądząc, iż każdy przechodzący ulicą ma je również; jego przypuszczenie może być w równej mierze prawdziwe, jak i fałszywe; nadto wysunięcie hipotezy - to jedno, dowiedzenie jej zaś - to coś zupełnie innego; zob. Éclaircissements nécessaires donnés par M. de Voltaire le 20 mai 1738 sur Les éléments de la philosophie de Newton, s. 267-276. W: [Voltaire]: Oeuvres complètes de Voltaire, nouvelle édition [éd. L. Moland]. T. 22: Mélanges I. Paris 1879 s. 275.

10 H. Diels: Die Fragmente der Vorsokratiker, hrsg. W. Kranz. Bd. 2. Dublin-Zürich 1966, fragment nr 70, A 6; s. 231.

11 Zob. A. Bednarczyk: Wstęp, s. VII-XLVII. W: R. Descartes: Człowiek. Opis ciała ludzkiego. Warszawa 1989.

12 Zob. A. Bednarczyk: Atomizm biologiczny i panpsychizm: Pierre Louis Moreau de Maupertuis (1698-1759), s. 120-154. W: A. Bednarczyk: Filozofia biologii europejskiego Oświecenia, Warszawa 1984.

13 W. P. Wizgin: Idieja mnożestwiennosti mirow, s. 222-223.

14 Cyrano de Bergerac: Tamten świat. Warszawa 1956 s. 60.

15 [Bernard Le Bovier de] Fontenelle: Rozmowy zmarłych. Warszawa 1961 s. 146.

16 [Voltaire]: Oeuvres complètes de Voltaire. T. 44: Correspondance XII. Paris 1881 s. 314.

17 [Friedrich Melchior Grimm]: Correspondance littéraire, philosophique et critique par Grimm, Diderot, Raynal, Meister, etc., [éd.] M. Tourneux. T. 3. Paris 1878 s. 346.

18 R. Shackleton: Introduction, s. 1-50. W: [B. Le Bovier] Fontenelle: Entretiens sur la pluralité des mondes. Digression sur les anciens et les modernes. Oxford 1955 s. 32-33.

19 Zob. np. P. H. d'Holbach: System przyrody. T. 2. Warszawa 1957 s. 366-367, 497-498.

20 Zob. L. Maigron: Fontenelle. L'homme, l'oeuvre, l'influence. Paris 1906 s. 108-111.

21 Christiaan Huygens urodził się w Hadze 14 IV 1629 roku, zmarł tamże 8 VII 1695 roku. Ojciec, Constantijn, był znanym działaczem państwowym, poetą, należał do intelektualnej elity Europy. Dom jego w Hadze był miejscem spotkań wybitnych umysłów tamtych czasów, bywał tam także Kartezjusz, z którym Constantijn pozostawał w bliskich, przyjacielskich stosunkach, z M. Mersenne'em zaś prowadził ożywioną korespondencję. Christiaan rozpoczął studia na uniwersytecie w Lejdzie w 1645 roku, studiował też w Bredzie, mało jednak czasu poświęcał wybranemu przez ojca kierunkowi - prawu, niemal wyłącznie zajmował się matematyką i naukami przyrodniczymi. W 1649 roku zakończył regularne studia, dopiero jednak w 1655 roku zdał egzaminy prawnicze na uniwersytecie w Angers we Francji (podczas tej podróży spotkał się w Paryżu z P. Gassendim) i otrzymał dyplom doktora praw, dyplomu tego nigdy jednak nie wykorzystał. Stał się natomiast jednym z największych uczonych w dziejach nauk przyrodniczych, był także wybitnym matematykiem. Uprawiał fizykę, astronomię, optykę, mechanikę, szlifował soczewki (dzielił zainteresowania te i umiejętności z B. Spinozą, z którym wymieniał listy), budował instrumenty astronomiczne i mikroskopy. Odkrył pierścień Saturna i jednego z jego satelitów (nazwanego później Tytanem), wynalazł zegar wahadłowy, rozwiązał szereg istotnych problemów z zakresu mechaniki teoretycznej, m. in. problem wahadła, siły dośrodkowej, zderzenia dwóch ciał, grawitacji, sformułował falową teorię światła i zasadę fal elementarnych, noszącą obecnie jego imię. Był członkiem paryskiej Académie royale des sciences od momentu jej założenia; przez piętnaście lat mieszkał i prowadził badania w Paryżu. - Zob. H.J.M. Bos: Huygens, s. 597-613. W: Dictionary of Scientific Biography. Ed. Ch.C. Gillispie. Vol. 6. New York 1972; por. także A. E. Bell: Christian Huygens and the development of science in the seventeenth century. London 1947; U. I. Frankfurt, A. M. Frenk: Christian Gjujgens. 1629-1695. Moskwa 1962; M. Herzberger: Optics from Euclid to Huygens. "Applied Optics" 1966 t. 5 z. 9 s. 1383-1393.

22 O stosunku Huygensa do fizyki kartezjańskiej pisał R. Dugas: Sur le cartésianisme de Huygens. "Revue d'histoire des sciences et de leurs applications" 1954 t. 7 z. 1 s. 22-33.

23 Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na istotne różnice w poglądach Fontenelle'a i Huygensa, dotyczących nie tylko kwestii samorództwa, lecz problemu ogólniejszego - natury świata. Fontenelle, który świat interpretował mechanistycznie - pojmował go jako wielki zegar - popadał w sprzeczność, gdy zarazem przypisywał przyrodzie nieograniczoną moc twórczą, zdając się zapominać, iż wszelka zmiana w raz już ukształtowanej strukturze mechanizmu zegarowego musi doprowadzić do unieruchomienia zegara. Zwolennicy rozpowszechnionego w XVII i XVIII wieku mechanicyzmu biologicznego, niemal z zasady towarzyszącego deizmowi, stanowczo wykluczali możliwość samorództwa. Kwestie teoretyczne, jakie nasuwało zjawisko rozmnażania się, rozwiązywali oni przez odwołanie się do różnego rodzaju koncepcji preformistycznych, m. in. do koncepcji preformowania połączonego z enkaptacją, czyli do tzw. théorie d'emboîtement (zob. A. Bednarczyk: Mechanicyzm i preformizm: Albrecht von Haller (1708-1777), s. 284-373. W: A. Bednarczyk: Filozofia biologii europejskiego Oświecenia. I przeciwnie - możliwość samorództwa uznawali antymechanistycznie nastawieni zwolennicy teorii epigenezy (zob. A. Bednarczyk: Teoria epigenezy: Caspar Friedrich Wolff (1734-1794), s. 244-283. W: tamże. Pogląd Huygensa-deisty cechuje tedy większa - niż poglądy Fontenelle'a - konsekwencja. Występował on nie tylko przeciwko poglądowi głoszącemu samorództwo zwierząt wyższych, lecz zdawał się także przeczyć, iżby w aktach samorództwa powstawały oglądane przezeń pod mikroskopem wielokomórkowe zwierzęta, jak np. stułbia, wrotki i in., a nawet, jak się zdaje, jednokomórkowce - pierwotniaki. Znakomity fizyk holenderski był dobrze zaznajomiony - na miarę ówczesnych możliwości technicznych - ze światem drobnoustrojów, sam bowiem budował mikroskopy, używając własnoręcznie szlifowanych soczewek, prowadził obserwacje mikroskopowe, pozostawał w bliskich kontaktach naukowych ze słynnymi w Europie tamtych czasów holenderskimi mikroskopistami - A. van Leeuwenhoekiem (1632-1723) i J. Swammerdamem (1637-1680); zob. np. U. I. Frankfurt, A. M. Frenk: Christian Gjujgens, s. 170). Stałość raz na zawsze ustalonej przez Stwórcę struktury przyrody i rządzących przyrodą praw wyrażał inny pogląd Huygensa-deisty - pogląd o stałości gatunków i ich stałej liczbie. Przypuszczeniu naszemu (którego zresztą z braku dowodów tekstowych nie sposób wprost uzasadnić), iż koncepcjom biologicznym Huygensa mógł być właściwy mechanicyzm, nie przeczy jego sąd, iż zwierzęta nie są maszynami, zwykłymi automatami. Huygens skłonny był zwierzętom przypisać doznania wewnętrzne, pewien rodzaj psychiki, odwołując się do obserwacji nad ich zachowaniem się (PM 101).

24 M. W. Łomonosow: Jawlenije Wieniery na Sołnce, nabliudiennoje w Sanktpietierburgskoj Impieratorskoj Akadiemii Nauk majja 26 dnja 1761 goda, s. 361-376. W: Połnoje sobranije soczinienij. Tom 4: Trudy po fizikie, astronomii i priborostrojeniju, 1744-1765 gg. Moskwa-Leningrad 1955 s. 367-368.

25 Tamże s. 368.

26 M. W. Łomonosow: Izbrannyje proizwiedienija. Moskwa-Leningrad 1965 s. 219-220, 281.

27 M. W. Łomonosow: Jawlenije Wieniery na Sołnce., s. 371.

28 Tamże s. 374.

29 I. Kant: Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels oder Versuch von der Verfassung und dem mechanischen Ursprunge des ganzen Weltgebäudes, nach Newtonischen Grundsätzen abgehandelt, s. 215-368. W: Kants Werke. Band I: Vorkritische Schriften I, 1747-1756. Berlin 1968; świadectwa tekstowe, pochodzące z tego wydania, są opisywane za pomocą skrótu AN i liczby arabskiej, oznaczającej stronice, na której znajduje się wykorzystane świadectwo.

30 Kant nie znał, jak się zdaje, rozprawy Ch. Huygensa. Nazwisko Fontenelle'a znalazło się jedynie dlatego w traktacie Kanta, że ten zdecydował się powtórzyć satyryczną dykteryjkę jakiegoś żartownisia z Hagi. Opowiadał ów satyryk, jak to jedno z mieszkających na głowie żebraka stworzeń, "które niebo obdarzyło subtelną duszą, taki mały Fontenelle w swojej rasie", niespodzianie ujrzało głowę szlachcica; zwołało natychmiast najtęższe umysły w okolicy i wykrzyknęło: "nie jesteśmy jedynymi istotami żywymi w przyrodzie, spójrzcie na ten nowy ląd, tam mieszka więcej wszy!" (AN 353).

31 I. Kant: Anthropologie in pragmatischer Hinsicht, s. 117-333. W: Kants Werke, Bd. 7. Berlin 1968 s. 172.

32 Zob. W. Herschel: Über den Bau des Himmels. Drei Abhandlungen aus dem Englischen übersetzt. Nebst einem authentischen Auszug aus Kants Allgemeiner Naturgeschichte und Theorie des Himmels. Königsberg 1791 s. 201.

33 I. Kant: Krytyka czystego rozumu. T. 2. Warszawa 1957 s. 570.

34 Zainteresowanych odsyłamy do monografii M. J. Crowe'a: The extraterrestrial life debate. s. 55-80.

35 Przegląd pomysłów powziętych w związku z istnieniem życia na innych planetach przez tych filozofów i przyrodników można znaleźć w przytaczanej już monografii M.J. Crowe'a: The extraterrestrial life debate., s. 117-139.

36 Zob. K. S. Guthke: "Die Mehrheit der Welten". Geistesgeschichtliche Perspektiven auf ein literarisches Thema im 18. Jahrhundert. "Zeitschrift für deutsche Philologie" 1978 t. 97 z. 4 s. 481-512; zob. także K.S. Guthke: Das Abenteuer der Literatur. Bern 1981 s. 159-186.

37 Zob. C. Sagan, W. Reid Thompson, R. Carlson, D. Gurnett, Ch. Hord: A search for life on Earth from the Galileo spacecraft. "Nature" 1993 t. 365 z. 6448 (21 October 1993) s. 715-721; s. 716.

38 Tamże s. 720-721.

39 Tamże s. 720.

[1]  [2]  [3]  [4] 

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach