Wielcy
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Wielcy i więksi > Kwartalnik Historii Nauki i Techniki  



[1]  [2]  [3]  [4]  English summary
Prace naukowe43 (astronomiczne) Eudoksosa należą, według Sartona, do nauki najwyższej próby, chociaż "[...] obserwacje, którymi dysponował, były niewystarczające zarówno co do liczby, jak i co do precyzji, ale jego metoda była doskonała"44. Teoriom astronomicznym45 Eudoksosa Sarton przeciwstawia poglądy astronomiczne Platona wyrażone w Timajosie, Fedonie, RepublicePrawach, które - według niego - są nienaukowe, gdyż "[...] Platon dużo twierdzi, ale niczego nie dowodzi, a jego język jest tak niejasny, jak język wyroczni"46. Przejście od astronomii Eudoksosa do astronomii Platona, zgodnie z sartonowską wizja nauki greckiej, jest równoważne z rezygnacją z greckiego racjonalizmu. Astronomia Platona nie tylko jest zaprzeczeniem naukowej (racjonalnej) postawy, ale jest też nieoryginalna, gdyż pochodzi od pitagorejczyków, i w dodatku przestarzała (i to nie tylko w stosunku do astronomii Eudoksosa, ale i astronomii późniejszych pitagorejczyków - Filolaosa i Hiketasa). Z drugiej strony, Sarton dostrzegł świadectwo Arystotelesa i Teofrasta, zgodnie z którym Platon pod koniec życia miał zmienić swoje poglądy na bliższe późnym pitagorejczykom, przyjmując, że Ziemia krąży wokół własnej osi i nie zajmuje centralnej pozycji w kosmosie, ale szybko je odrzucił, gdyż "[...] jest w sprzeczności z zachowanymi pismami Platona"47. Podsumowując ten wątek krytyki platońskiej astronomii, Sarton stwierdził, że "[...] złoty wiek rozwoju myśli greckiej nie powinno się nazywać wiekiem Platona, ale raczej wiekiem Eudoksosa"48.

Według Sartona stosunek Platona do matematyki najlepiej oddaje słynny fragment 525c-d Rzeczpospolitej, w którym Platon rolę matematyki postrzega przede wszystkim w procesie edukacyjnym zorientowanym na wykształcenie obywateli idealnego państwa49. Matematyka (czysta) pozwalała bowiem na kontakt z ponadczasową prawdą i tym samym umożliwiała wprowadzenie idei Boga. Co prawda, jak zauważył Sarton, w Akademii przykładano szczególną wagę do wykształcenia matematycznego, zaś platońska teoria idei ma źródła w (nieumiarkowanym i nierozumnym) programie matematyzowania wszystkiego, to jednak główny wkład Platona do greckiej matematyki polegał na roli, jaką Platon mógł odegrać w rozwoju standardów ścisłości. Zdaniem Sartona trudno jednak oszacować wielkość wpływów Platona w tym procesie. Chociaż bowiem w Akademii przywiązywano dużą rolę do metodologicznych problemów matematyki, "[...] ale nie możemy przypisywać zbyt dużej roli ani samemu Platonowi, ani jakiemukolwiek członkowi Akademii, gdyż było to osiągnięcie kolektywne"50. Sarton odmówił też zasług Platonowi w odkryciu pięciu regularnych brył (bryły platońskie), gdyż "[...] z pewnością były one znane już przed nim (Hippasosowi z Metapontu i pitagorejczykom oraz Teajtetowi)"51. Rolę Platona Sarton umiejscowił gdzie indziej. Uważał, że entuzjazm, jaki wykazywał Platon do matematyki, okazał się na tyle zaraźliwy, że spowodował pewną modę na matematykę. Zgodnie z Sartonem Platon upowszechnił przekonanie, że "[...] trzeba kochać matematykę zanim się ją pozna, gdyż w przeciwnym razie nigdy się jej nie nauczymy"52. Tym samym "[...] Platon co prawda niczego nie odkrył w matematyce, ale stworzył matematyków"53.

W przeciwieństwie do Platona Sarton widział w Eudoksosie twórcę wybitnych osiągnięć greckiej matematyki54, przede wszystkim zaś metody wyczerpywania, która była - według Sartona - "[...] pierwszą metodą infinitezymalną opartą na ścisłym pojęciu granicy"55. Tym samym Eudoksos jawi się jako prekursor rachunku różniczkowego i całkowego. Opisując postęp matematyki, jaki miał miejsce w połowie IV w. p.n.e., twierdził, że dokonał się on dzięki pracom matematycznym Teajteta, Eudoksosa i Euklidesa. W tym kontekście pytał też o rolę Platona w tym procesie. Chociaż, w jego rozumieniu, pełna odpowiedź na tak postawione pytanie nie jest możliwa, to jednak przyznał, że Platon "[...] domagał się w badaniach matematycznych doskonalszych standardów ścisłości, ale nie miał swego udziału w głównych osiągnięciach w samej matematyce; aczkolwiek mógł pomóc matematykom, to jednak oni mogli się obyć bez niego, ale on nie mógł obyć się bez nich"56.

Na koniec Sartonowi pozostało wytłumaczyć wielki autorytet Platona jako astronoma i matematyka. Stanowisko Sartona w tej kwestii jest konsekwencją jego wcześniejszych założeń i daje się streścić w stwierdzeniu, że taki stan rzeczy wynika z nieporozumienia. Filozofowie, według Sartona, doszukują się bowiem geniuszu Platona w matematyce, a matematycy w filozofii (metafizyce). Tymczasem język Platona jest pełen zagadek (metaforyczny) i przez to niezrozumiały, ale "[...] nikt nie ma śmiałości przyznać, że nie rozumie Platona, w obawie przed tym, aby nie być posądzonym, że jest bądź to kiepskim matematykiem, bądź miernym filozofem (metafizykiem)". Dlatego "[...] prawie wszyscy zostali oszukani albo przez swoją ignorancję i zarozumiałość, albo przez podporządkowanie się złudnym autorytetom"57.

4. Zakończenie

Naszym zdaniem George'a Sartona (nieżyczliwa) interpretacja spuścizny intelektualnej Platona uwarunkowana była przyjętą przez niego pozytywistyczną (w wersji A. Comte'a i P. Tannery'ego) koncepcją nauki. W świetle tej koncepcji model poznania, który zaproponował Platon, nie spełniał kryteriów racjonalności zaproponowanych przez metodologię justyfikacjonistyczną, jaką zawierał (neo)pozytywizm. Z kolei przeciwstawienie Platonowi Eudoksosa ma szersze uwarunkowania i wydaje się być konsekwencją szerszej strategii demarkacjonistycznej, której jednym z wariantów jest interpretacja dziejów nauki w kategoriach pola gry opozycyjnych sił (artykułowanych przez niego jako opozycja58: mistycyzm-racjonalizm). Platon, zgodnie z interpretacją Sartona, reprezentował mistycyzm, zaś Eudoksos uosabiał racjonalizm. Na koniec warto jeszcze zauważyć, że stanowisko historiograficzne Sartona, zawarte w jego pracach z historii nauki, nie jest jednoznaczne i nie powinno być lokalizowane na osi eksternalizm-internalizm, gdyż bardziej adekwatną nazwą dla tego stanowiska byłaby pewna wersja historiograficznego prezentyzmu.

[1]  [2]  [3]  [4]  English summary

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach