Wielcy
  Wiw.pl   Na bieżąco:  Informacje   Co nowego   Matematyka i przyroda:  Astronomia   Biologia   Fizyka   Matematyka   Modelowanie rzeczywistości   Humanistyka:  Filozofia   Historia   Kultura antyczna   Literatura   Sztuka   Czytaj:  Biblioteka   Delta   Wielcy i więksi   Przydatne:  Słowniki   Co i gdzie studiować   Wszechświat w obrazkach    
  Jesteś tutaj:   Wirtualny Wszechświat > Wielcy i więksi > Kwartalnik Historii Nauki i Techniki  



[1]  [2]  [3]  [4] 
Przypisy

1 Przedmiotem kontrowersji czasami jest wręcz sam termin "nauka grecka". Sugeruje się, że w języku greckim nie było terminu, który dokładnie odpowiadałby współczesnemu pojęciu nauka (w jego wąskim, scjentystycznym sensie, ang. science [nauki przyrodnicze]). Por. G. E. R. Lloyd: Nauka grecka od Talesa do Arystotelesa, Warszawa: 1998, Prószyński i S-ka, s. 9. Por. recenzję S. Zameckiego powyższej pozycji ("Kwartalnik Historii Nauki i Techniki", 2000 rok XLV nr 1 s. 141-147), gdzie dyskutuje się to stanowisko oraz prace M. Wesołego (m.in. Arystotelesowa episteme: przedmiot i metoda, [w:] J. Such, M. Szcześniak: Z epistemologii wiedzy naukowej, Poznań: 1998 Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii, s. 23-43 oraz Physis - anthropos - techne w koncepcji Arystotelesa. "Studia Classica et Neolatina" 3 (1998) s. 133-151, gdzie rozważane są relacje pomiędzy różnymi terminami desygnującymi naukę występującymi w pismach Arystotelesa). Por. także S. Kamiński: Koncepcja nauki u Arystotelesa. "Zagadnienia Naukoznawstwa", 1980 tom LXI zesz. 1 s. 11-18.

2 A. N. Whitehead w swych pochwałach Platona, jako twórcy programu matematyzacji przyrody porównał Platońskiego Timajosa ze Scholium do Principia Mathematica Philosophiae Naturalis Izaaka Newtona. Na kanwie tego porównania doszedł do stwierdzenia, że oba te teksty to dwa wielkie kosmologiczne dokumenty rządzące myślą Zachodu. Z tym zastrzeżeniem, że "Scholium jest wielkie dzięki analizie szczegółów, zaś Timajos, któremu brak tej cechy, pozostaje jednak wielkim traktatem naukowym dzięki filozoficznej głębi". Process and Reality, Cambridge 1929 s. 142 (tłumaczenia wszystkich cytatów, o ile nie został wskazany autor przekładu, pochodzą od autora artykułu). Szerokie zapożyczenia (w szczególności te, które pochodziły z platonizmu) w newtonowskim Scholium Generale są analizowane w artykule R. De Smet, K. Verelst, Newton's Scholium Generale: The Platonic and Stoic Legacy - Philo, Justus Lipsius and the Cambridge Platonist. "History of Science" 2001 vol. 39 s. 1-30.

3 Główne argumenty za tezą głoszącą, iż Platoński Timajos może być interpretowany nie tylko jako mit, ale również prawda naukowa, zostały wypracowane jeszcze w pierwszej połowie XX w. Punktem zwrotnym w nowej interpretacji Timajosa był artykuł G. Vlastosa (The Disorderly Motion in ‘Timaeus', "Classical Quarterly", 1939 vol. 33 s. 71-83) oraz późniejsze jego prace, przede wszystkim monografia Plato's Univers, Oxford: 1975 Clarendon Press oraz The role of observation in Plato's conception of astronomy. W: J. P. Anton (ed.): Science and the Sciences in Plato. New York 1980 s. 1-31. Por. także m.in. P. Shorey: Platonism and the History of Science. "Proceedings of the American Philosophical Society" 1927 vol. 46 s. 159-182; G. C. Field: Plato and Natural Science. "Philosophy" , 1933 vol. 8 s. 131-141; L. Edelstein: Platonism or Aristotelianism, "Bulletin of the History of Medicine", 1940 vol. 8 s. 757-769; A. Koyré: Galileo and Plato. "Journal of the History of Ideas"1943 vol. 4/4 s. 425; Paul Friedländer: Platon I, Seinswahrheit und Lebenswirklichkeit, Berlin 1954 (tłum. ang. H. Meyrhoff: Plato. An Introduction. New York 1958 Pantheon Books); tenże: Discovering Plato, New York-London 1960 Columbia Univ. Press; G. E. R. Lloyd: Plato as a Natural Scientist, "The Journal of Hellenic Studies" 1968 vol. 88 s. 78-92; tenże: Plato on Mathematics and Nature, Myth and Science. W: tenże: Methods and Problems in Greek Science. Cambridge 1991 Cambridge University Press s. 333-351. Współcześnie nawiązuje się do tych linii interpretacyjnych i je rozwija, por. m.in. M. Heller: Wieczność. Czas. Kosmos. Kraków 1995 ZNAK.

4 Pojęcia "rekonstrukcja" używamy tutaj w jego najsłabszej wersji zaprojektowanej w oparciu o skontrastowanie zachowań konstrukcyjnych (które charakteryzują m.in.: 1) świadomość celu, jakim jest utworzenie pewnej złożonej całości, czyli struktury; 2) świadomość wyboru odpowiednich do tego celu środków, czyli narzędzi oraz 3) rozumienie własności tworzywa, czyli obiektu, który jest przedmiotem działań) z zachowaniami incydentalnymi (które łącząc w sobie jednorazowość z przypadkowością i brakiem włączania obiektu będącego przedmiotem poznawczego zainteresowania w jakąś nadrzędną strukturę, mogą co prawda mieć pewną formę celowości, ale celowość taka nie jest zreflektowana i dlatego zachowania tego typu są w mniejszym stopniu sterowane i kontrolowane niż zachowania konstrukcyjne, poza tym wytworem zachowań-czynności incydentalnych są oderwane elementy, a nie koherentne struktury). Por. W. Marciszewski: Metody analizy tekstu naukowego. Warszawa 1981 PWN s. 118-149.

5 G. Sarton urodził się 31 sierpnia 1884 r. w Ghent, we Flandrii (Belgia). Zamierzał studiować filozofię, ale ostatecznie studiował, na uniwersytecie w Ghent, chemię i matematykę. W 1911 r. obronił pracę doktorską nt. Les principes de la mécanique de Newton, zakwalifikowaną jako doktorat z matematyki. W 1912 r. założył czasopismo (kwartalnik "Isis") poświęcone historii nauki, którego był redaktorem przez czterdzieści lat. W okresie I wojny światowej (1915) wyemigrował do USA, gdzie wykładał historię nauki w Uniwersytecie Illinois, w Uniwersytecie im. George'a Washingtona oraz w Uniwersytecie Harvardzkim (w latach 1916-1918 i 1920-1951). Ważnym wydarzeniem w jego życiu okazało się objęcie posady w Carnegie Institution of Washington (1919), na której pozostał do 1949 r. W 1936 r. otrzymał doktorat z historii nauki na Uniwersytecie Harvardzkim, gdzie przez wiele lat prowadził seminarium z historii nauki. W tym samym roku założył czasopismo "Osiris", przeznaczone dla dłuższych prac, którego redaktorem był aż do swojej śmierci. Sarton otrzymał siedem honorowych doktoratów, był członkiem wielu towarzystw naukowych w Amerce, Europie oraz na Bliskim i Dalekim Wschodzie. Był przewodniczącym Międzynarodowej Unii Historii Nauki. Zmarł na atak serca 22 marca 1956 r. Kompletna bibliografia prac G. Sartona została opracowana przez K. Strelsky ("Isis", 1957 vol. 48/3 s. 336-347). Por. także I. B. Cohen: Georg Sarton "Isis"1957 vol. 48/3 s. 286-300.

6 Por. krytyczną recenzję monografii G. Sartona (A History of Science. Hellenistic Science and Culture in the Last Tree Centuries B.C., vol. 2, London 1959 Oxford University Press) napisaną przez L. P. Williamsa, jaka ukazała się w "The British Journal for the Philosophy of Science" 1960 vol. 11 s. 159-161.

7 Por. S. Zamecki: Pojęcie odkrycia naukowego a historia dziedziny nauki, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988 Ossolineum s. 211-223; Ch. Singer, D. Singer: George Sarton and the History of Science. "Isis" 1957 vol. 48/3 s. 306-310; L. Pyenson: Inventory as a route to understanding: Sarton, Neugebauer, and sources. "History of Science" 1995 vol. 33 s. 253-282.

8 Lisez Euler, c'est notre maitre a tous. Parafrazując te słowa, można powiedzieć: "czytajcie Sartona, to nasz wspólny nauczyciel".

9 Rozróżnienie internalizm - eksternalizm jest jednym z wielu rozróżnień czynionych w ramach strategii demarkacjonistycznej (por. A. Bronk: Filozofia i nauka: problem demarkacji. "Roczniki Filozoficzne" 1995 vol. 43 z. 1 s. 182-185). Opozycja ta funkcjonuje nie tylko na gruncie historii i filozofii nauki, ale przede wszystkim w teorii poznania, a także w etyce i filozofii języka. Najbardziej podstawowe znaczenie rozróżnienie to ma w teorii poznania, gdzie zostało wprowadzone m.in. przez L. Bon Joura (Externalist Conception of Knowledge. "Midwestern Studies of Philosophy" 1980 vol. 5 s. 53-74, por. także tenże: Externalism/Internalism. [W:] J. Dancy (ed.), A Companion to Epistemology. Oxford 1993, s. 132-136) i A. Goldmana (The Internalist Conception of Justification. "Midwestern Studies of Philosophy" 1980 vol. 5 s. 27-51). Przeciwstawienie internalizmu eksternalizmowi na gruncie teorii poznania pojawiło się w kontekście analizy pojęcia uzasadniania epistemicznego. W nawiązaniu do pierwszych konceptualizacji tej opozycji R. M. Chisholm (The Theory of Knowledge; tłum. pol. R. Ziemińska: Teoria poznania. Lublin 1994 Daimonion s. 145-160) ujął internalizm jako stanowisko, zgodnie z którym refleksja podmiotu nad jego stanami mentalnymi jest wystarczająca do podania zbioru epistemicznych zasad umożliwiających rozpoznawanie uzasadnienia wszystkich możliwych przekonań. Zgodnie z koncepcją (internalnego) uzasadniania epistemicznego nie jest konieczne, by rezultat czynności uzasadniania epistemicznego był kwalifikowany jako prawdziwy. Przekonanie może być uzasadnione internalnie, a mimo to fałszywe. Właśnie ta konsekwencja jest kwestionowana z pozycji stanowiska eksternalizmu teoriopoznawczego (w wersji reliabilistycznej i kauzalistycznej). Zgodnie z tym stanowiskiem adekwatna teoria uzasadniania epistemicznego powinna zakładać, że uzasadnienie możemy kwalifikować jako prawdziwe. Tak profilowane stanowiska internalizmu i eksternalizmu różnią się od opozycji internalizm-eksternalizm występującej na gruncie historii nauki. S. Zamecki: (Historia dziedziny ‘nauka'. "Zagadnienia Naukoznawstwa" 2000 vol. 36 z. 2-3 s. 151-165) opozycję internalizm-eksternalizm na gruncie historii dziedziny nauki charakteryzuje w następujący sposób: "Cele badawcze, realizowane przez historyków dziedziny nauka, można traktować jako pochodne względem hierarchii wartości przyjmowanych przez tych badaczy, [...] można skonstruować dwa typy wysuwanych celów badawczych w ramach historii dziedziny ‘nauka'. Jeden typ konstruują cele zorientowane na tzw. dzieje wewnętrzne, drugi - na tzw. dzieje zewnętrzne dziedziny ‘nauka'. Dzieje wewnętrzne dziedziny ‘nauka' wyczerpują się w koniunkcji dziejów poszczególnych subdziedzin tej dziedziny i dziejów relacji pomiędzy nimi; dzieje zewnętrzne dziedziny ‘nauka' wyczerpują się w koniunkcji dziejów relacji pomiędzy dziedziną ‘nauka' i jej subdziedzin a innymi dziedzinami i ich subdziedzinami w ramach dziejów superdziedziny ludzka kultura" (tamże, s. 154-155). Najogólniej rzecz ujmując, należy jednak zauważyć, że kategoria "nauka" jest kategorią historycznie zmienną (por. m.in. S. Kamiński: Nauka i metoda. Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Lublin 1961, 1992 TN KUL), toteż w zależności od tego, jaką założymy teorię racjonalności, w ramach której pojawia się stosowne kryterium demarkacji wiedzy naukowej od nienaukowej (pseudonaukowej) ,otrzymamy różną odpowiedź na pytanie, co należy do dziejów wewnętrznych (resp. zewnętrznych) dziedziny nauka.

10 Introduction to the History of Science. Baltimore 1927 Carnegi Institution of Washington. t. 1 s. 4.

11 We wstępie do Introduction to the History of Science dawał wyraz swojego przekonania dla doniosłości odkryć w zakresie filologii, zauważając m.in. że systematyczna praca nad informatywną funkcją języka, jego transformacja z instynktownego i nie w pełni świadomego narzędzia do narzędzia charakteryzującego się dużą precyzyjnością była jednym z ważniejszych wstępnych zadań umożliwiających późniejszy rozwój i transmisję wiedzy. "Odkrycie logicznej struktury języka było w takim samym stopniu odkryciem naukowym jak odkrycie anatomicznej struktury ciała ludzkiego". Tamże, s. 7.

12 A History of Science. Ancient Science through the golden age of Greece. Cambridge, Mass. 1952 Harvard Univeristy Press s. xii.

13 Tamże, s. xiii.

14 Tamże.

15 G. Sarton: Introduction to the History of Science, s. 7.

16 S. Zamecki historiograficzne stanowisko umiarkowanego prezentyzmu definiuje następująco: "Umiarkowany prezentyzm rozumiem jako stanowisko normatywne, które proponuje, w jaki sposób badać dzieje dziedziny ‘nauka'. Wychodzi on z faktu uznawanego za niewątpliwy, że każdy historyk dziedziny ‘nauka' w swojej pracy badawczej uwarunkowany jest jakimś tu i teraz, słowem: swoją współczesnością. Współczesność owego historyka narzuca mu pewne sytuacje problemowe rzutowane w przeszłość dziedziny ‘nauka', a następnie zdania pytajne - czy to rozstrzygnięcia, czy to dopełnienia - dotyczące dziejów dziedziny ‘nauka'. Z drugiej strony owa współczesność nie spada z nieba, lecz wyznaczona jest przez przeszłość dziedziny ‘nauka', a także przeszłość historii dziedziny ‘nauka', niejednokrotnie nawet bardzo odległej". S. Zamecki: Historia dziedziny ‘nauka', "Zagadnienia Naukoznawstwa" 2000 vol. 36 z. 2-3 s. 163.

17 Stanowisko to zakłada, że rozwój nauki nie jest uwarunkowany czynnikami zewnętrznymi w stosunku do nauki, artykułowanymi jako czynniki społeczno-ekonomiczne (nie obowiązują tezy historiografii marksistowskiej), ale dopuszcza wpływ czynników religijnych i filozoficznych, które wykluczone są w pozytywistycznej koncepcji nauki. Pomieszanie w terminologii, przynajmniej w zakresie polskiej historiografii, brało się zapewne z dominującej roli marksizmu w Polsce powojennej.

18 The History of Science and the New Humanism. New York 1956 s. 178.

19 Stanowisko Sartona odbiegało jednak od zdecydowanego antykwaryzmu w wydaniu Crombiego w kilku bardzo istotnych kwestiach. Według Crombiego nauki przyrodnicze, a nawet nauki historyczne, różnią się zdecydowanie od filozofii tym, że na ich gruncie można znaleźć ponadhistoryczne standardy racjonalności i historyk nauki dużo traci, jeżeli nie korzysta z wyższości wiedzy współczesnej nad wiedzą przeszłości. Jednakże wiąże się to z dużym niebezpieczeństwem polegającym na tym, że wówczas odkrycia przeszłości traktować się będzie jako proste antycypacje i przyczynki do nauki współczesnej, a błędy jako "ślepe uliczki". W efekcie bardzo trudno zrozumieć prawdziwie historyczny sens owych odkryć. W związku z powyższym Crombie postulował, by w badaniu źródeł poszczególnych odkryć zasadniczym celem historyka nauki było określenie problemów, które uczeni z przeszłości próbowali rozwiązywać, oraz zakresu dopuszczalnych przez nich rozwiązań tych problemów. Według Crombiego głównym celem historyka nauki powinna być maksymalnie wierna rekonstrukcja przeszłości, w kategoriach właściwych dla niej, a nie dla współczesności. Z jeszcze bardziej radykalnym stanowiskiem mamy do czynienia w przypadku T. S. Kuhna, który twierdzi, że nie ma ponadhistorycznych standardów racjonalności i dlatego rzutowanie współczesnych kryteriów oceny odkryć przeszłości jest nadużyciem. Por. A. C. Crombie: Augustine to Galileo, v. 1. Science in the Midle Ages V-XIII Centuries. London 1961, s. 2-3. Z kolei historiograficzne stanowiska antykwaryzmu i prezentyzmu S. Zamecki charakteryzuje w następujący sposób: "Pierwsze spotykane jest w pracach tych historyków dziedziny ‘nauka', którzy uznali, że ich najważniejszym zadaniem jest możliwie wierne odtworzenie dziejów takiej czy innej subdziedziny nauki lub jej fragmentu. [...] Prace te napisane są w przeświadczeniu, że każdy szczegół jest ważny, toteż zrozumiała jest dążność ich autorów do wykorzystania choćby najmniej znaczącego starodruku, listów, pamiętników, materiałów archiwalnych itd. [...] Przy takim podejściu tracą sens wszelkie podziały na internalistyczną i eksternalistyczną historię dziedziny ‘nauka'. [...] Podejście prezentystyczne w badaniach nad dziejami dziedziny ‘nauka' charakteryzuje się ujmowaniem owych dziejów z punktu widzenia tej współczesności, w której tkwi dany historyk dziedziny ‘nauka'. W wersji skrajnej sprowadza się to podejście do ujmowania owych dziejów z punku widzenia jakiegoś jedynego wzorca - paradygmatu. [...] Liczy się tylko to, co aktualnie w jakiejś wyróżnionej współczesności danego historyka dziedziny ‘nauka' uznawane bywa za prawdziwe. Badania archiwalne nad działalnością uczonych zastąpione zostają badaniami nad uznanymi za prawdziwe, wytworami ich pracy, widzianymi z perspektywy ewentualnej ich przydatności w rozwijaniu dalej czy to dziedziny ‘nauka', czy dziedziny technika. Współczesność staje się miernikiem przeszłości pod każdym względem". S. Zamecki: Historia dziedziny ‘nauka'. "Zagadnienia Naukoznawstwa", 2000 vol. 36 z. 2-3 s. 162.

20 Definition: Science is systematized positive knowledge, or what has been taken as such at different ages and in different places.

Theorem: The acquisition and systematization of positive knowledge are the only human activities which are truly cumulative and progressive.

Corollary: The history of science is the only history which can illustrate the progress of mankind. In fact, progress has no definite and unquestionable meaning in other fields than the field of science
. G. Sarton: The Study of the History of Science Cambridge 1936 Harvard University Press s. 5.

21 W kontekście szkicowych rozwiązań zagadnienia genezy nauki greckiej Sarton częściowo dystansował się od pewnych pozytywistycznych koncepcji nauki (F. Bacon, R. Boyle), zgodnie z którymi nauka jest jedynie prostą sumą faktów. Według Sartona fakty wchodzące w skład nauki tworzą pewną strukturę, dzięki której w nauce nie mamy do czynienia z nieukierunkowaną analizą (unguided analysis) i incydentalnym empiryzmem (haphazard empiricism), ale z syntezą, która ma twórczy charakter. Por. G. Sarton: Introduction to the History of Science, v. 1, s. 8-9.

22 Ancient Science, s. XI.

23 G. Sarton: Introduction to the History of Science, s. 6.

24 G. Sarton: The History of Science and the New Humanism. New York 1931 Henry Holt & Company s. 104.

25 The history of science is the only history which can illustrate the progress of mankind. In fact, progress has no definite and unquestionable meaning in other fields than the field of science. G. Sarton: The Study of the History of Science. Cambridge 1936 Harvard University Press s. 5.

26 G. Sarton: The History of Science and the New Humanism. New York 1931, s. 9.

27 Tamże, s. 174-175.

28 Trzeba bowiem zauważyć, że współcześnie koncepcja "dwóch kultur'' utraciła częściowo swą nośność, głównie w związku z przeobrażeniami, jakie miały miejsce w nauce (deferencjacja, integracja nauki). Z jednej strony występowały tendencje do odgałęziania się coraz bardziej szczegółowych subdyscyplin, z drugiej zaś następował rozwój różnorodnych form badań interdyscyplinarnych. W znacznej mierze tylko od rozkładu akcentów zależy to, czy w owych zmianach dopatrywać się będziemy integracji kultury, czy też jej dezintegracji. W dużej mierze odpowiedź bowiem zależy od tego, czy różne rodzaje działalności intelektualnej są zbieżne, tzn. uczestniczą w pewnym wspólnym dyskursie lub angażują wspólne typy operacji intelektualnych. W praktyce posługujemy się nadal w konwencjonalny sposób wyrażeniami "nauka" i "humanistyka", ale nie stoją za tym żadne jednoznaczne kryteria. Aczkolwiek wielu czynnych naukowców nadal aprobuje rozróżnienie tych dyscyplin badawczych, których metody dają nam "rzeczywistą" wiedzę o świecie, od dyscyplin, które nie spełniają tego warunku (humanistyka), to jednak coraz powszechniej uważa się, że różne formy dociekań intelektualnych dostarczają nam różnych rodzajów poznania, z których żaden nie może pretendować do jedynego wzorca (czyli do takiego, do którego powinny dostosować się wszystkie inne). Por. S. Collini: Przedmowa. W: C. P. Snow: The two Cultures (tłum pol. T. Baszniak: Dwie kultury. Warszawa 1999 Prószyński i S-ka s. 7-72).

29 Sarton podąża w swej krytyce Platona za wcześniejszymi pracami pisanymi w tym duchu. Z dawniejszych prac Sarton wymienia m.in. rozprawę Charlesa Crawforda (A Dissertaton on the Phaedon of Plato: or Dialogue of the immortality of the Soul. London 1773), George'a Grote'a (Plato and the other companions of Socrates. V. 1-3, London 1865), Warnera Fite'a (The Platonic legend. New York 1934 Scribner), Benjamina Farringtona (Science and politics in the ancient world. New York 1940 Oxford University Press) oraz Karla R. Poppera (The open society and its enemies. V. 1-2, London 1945 Routledge).

30 Szczególnie w odniesieniu do tego dialogu Platona istnieje bardzo bogata literatura dotycząca różnych aspektów platońskiej kosmologii. Większość współcześnie zajmowanych stanowisk nie podziela skrajnie nieżyczliwego ujęcia Sartona. Obok dwóch wnikliwych komentarzy (A. E. Taylor: A Commentary on Plato's Timaeus. Oxford 1928, repr. 1962; F. M. Cornford: Plato's Cosmology. London 1937) Timajos doczekał się również kilku ważnych monografii m.in. P. P. Matter: Zum Einfluß des platonischen Timaios auf das Denken Plotins. Winterthur 1964; D. J. Schulz: Das Problem der Materie in PlatonsTimaios. Bonn 1966; H. G. Gadamer: Idee und Wirklichkeit in Platons Timaios. Heidelberg 1974 oraz W. Scheffel: Aspekte der platonischen Kosmologie. Untersuchungen zum Dialog ‘Timaios'. Leiden 1976 E. J. Brill (por. rec. tej pozycji autorstwa m.in. J. Moreau, "Revue des Etudes Anciennes" 1976-1977 vol. 78 s. 264-265; G. B. Kerferda, "Journal of Hellenic Studies" 1978 vol. 98 s. 174-175 oraz W. Pohle, "Journal of the History of Philosophy" 1979 vol. 17/4 s. 457-460). Por. także J. Maciel: Actualidade da cosmologia platônica. "Revista brasileira de Filozofia" 1976 vol. 26 s. 436-459. Szczegółowe zagadnienia tego dialogu zostały opracowane m.in. przez takich autorów, jak B. Witte: Der Eikos Logos in Platos Timaios. "Archiv für Geschichte der Philosophie" 1964 vol. 8 s. 63-82; K. Alt: Die Überredung der Annake zur Erklärung der schtbaren Welt in Platons ‘Timaios'. "Hermes" 1978 vol. 106 s. 426-466; L. Ballew: Straight and circular. A study of imagery in greek philosophy. Assen van Gorcum 1979 s. 79-122; R. D. Parry: The unique world of the ‘Timaeus'. "Journal of the History of Philosophy" 1979 vol. 17 s. 1-10; R. Hagengruber: Platons ‘Timaios' Eine Anleitung zur wissenchaftlichen Hypothesenbildung? [W:] B. Fritscher, G. Brey (eds.): Cosmographica et geografica Festschrift für Heribert M. Nobis. München 1994 Institut für Geschichte der Naturwissenchaft t. 1 s. 75-95; C. Osborne: Space, time, shape, and direction creative discourse in the ‘Timaeus'. [W:] Ch. Gill, M. M. McCabe (eds.): Form and Argument in late Plato. Oxford 1996 Clarendon Press; R. F. Stalley: Punishment and the physiology of ‘Timaeus'. "Classical Quarterly" 1996 vol. 46 s. 357-370; J. Chiye: Timean science The role of stereometry in Greek cosmology. "Historia Scientiarum International Journal of the History of Science Society of Japan" 1997 vol. 7 s. 45-57; J. F. Phillips: Neoplatonic exegeses of Plato's cosmogony (Timaeus 27c-28c), "Journal for the History of Philosophy" 1997 vol. 35 s. 173-197; K. Verrycken: Philoponus' interpretation of Plato's cosmogony. "Documenti e Studi sulla Tradizione Filosofica Medievale Rivista della Societa Internazionale per lo Studio del Medioevo Latino" 1997 vol. 8 s. 269-318. Szczegółowa bibliografia prac poświęconych Timajosowi (w szczególności wątkom kosmologicznym, astronomicznym i matematycznym) znajduje się w H. Cherniss: Plato (1950-1957). "Lustrum" 1959 vol. 4 s. 209-227. Kontynuacja tej bibliografii w L. Brisson: Platon 1958-1975. "Lustrum" 1977 vol. 20 s. 5-302; tenże: Platon 1975-1980. "Lustrum" 1983 vol. 25 s. 31-320.

31 Sarton powtarza tutaj pogląd wcześniej wyrażony przez A. E. Taylora w jego komentarzu do Timajosa.

32 G. Sarton: A History of Science. Ancient Science through the golden age of Greece. Cambridge, Mass. 1952 Harvard University Press s. 420.

33 Sarton sugeruje, że tłumaczenie Chalcydiusza kończy się na fragmencie 53c dlatego, iż następujący bezpośrednio po nim opis ("fantastyczne porównanie") struktury elementów pierwotnych w kategoriach (pitagorejskiej) teorii brył doskonałych był zbyt spekulatywny dla średniowiecznej umysłowości (sic!).

34 Tamże, s. 423.

35 Tamże, s. 421.

36 G. Sarton uważa, że "poetycka analogia pomiędzy dużym i małym światem" nie tylko organizowała liczne wątki filozofii Platona, w szczególności jego myśl polityczną (Timajos stanowił swoisty kosmologiczny kontekst uzasadnienia dla Rzeczpospolitej), ale również wpłynęła bardzo silnie nie tylko na filozofów średniowiecznych, ale również i na filozofów renesansowych, m.in. na Leonarda da Vinci. Szeroko o platońskim wątku doktryny o człowieku jako obrazie świata i jego oddziaływaniu na różne wątki filozofii średniowiecznej pisał M. Kurdziałek: Średniowieczne doktryny o człowieku jako mikrokosmosie. [W:] tenże: Średniowiecze w poszukiwaniu równowagi pomiędzy arystotelizmem i platonizmem. Lublin 1996 TN KUL s. 271-310. Por. także M. Th. D'Alverny: Le cosmos symbolique du XIIe siècle. "Archives d'histoire doctrinale et littéraire du moyen-âge" 1953 vol. 20 s. 31-81; G. Schrimpt: Bernhard von Chartres, die Rezeption des ‘Timajos' und die neue Sicht der Natur. W: G. Wieland (ed.): Aufbrauch-Wandel-Erneurung Beiträge zur "Renaissance" des 12. Jahrhunderts., Stuttgart-Bad Connstatt 1995 Frommann-Helzbog s. 181-210.

37 Sarton czerpał tego typu tezy głównie z monografii J. Bidez: Eos ou Platon et l'Orient. Bruxelles 1945 Hayez. W pracy tej przedstawiona jest szczegółowa argumentacja tezy, zgodnie z którą astronomia Platona została zapożyczona, za pośrednictwem Eudoksosa, z egipsko-babilońskiej wiedzy astronomiczno-astrologicznej. Trzeba w tym miejscu również odnotować, że teza ta spotkała się z frontalną krytyką przedstawioną w pracy J. Kerschensteiner: Platon und der Orient. 1945 Stuttgart. Na temat wpływów myśli wschodu na fiozofię grecką (z prac, które mogły być znane Sartonowi) por. m.in. J. Bidez, F. Cumont: Les mages hellénisés. v. 1-2, Paris 1938 Les belles lettres; S. Pétrement: La dualisme chez Platon, les Gnostiques et les Manichéens. Paris 1947 Presses Universitaires de France; L. Alfonsi: Talet e l'Eigzio. "Rivista di filologia e di istruzione classica" 1950 vol. 28 s. 204-222; G. R. L. Owen: The place of the ‘Timaeus' in Plato's dialogues. "Classical Quarterly"1953 vol. 3 s. 79-95; G. P. Carratelli: Europa ed Asia nella storia del mondo antico, "Parola del Passato" 1955 vol. 10 s. 5-19.

38 Sarton bezpośrednio nie powołuje się na pozytywistycznych teoretyków poznania naukowego, ale stanowisko jego daje się łatwo odczytać, i to zarówno z wyraźnych deklaracji, jakie czyni, jak i z milczących założeń przezeń przyjmowanych, a nawet z zabarwienia emocjonalnego niektórych jego wypowiedzi. Przykładowo w przypisie 16 na s. 436 (A History of Science...) pisze, że Platon "miał czelność" rozróżniać prawdziwą wiedzę oraz opinię, podczas gdy to właśnie ten drugi (niedoskonały, według Platona) rodzaj wiedzy my traktujemy jako wiedzę naukową. Faktycznie, zdaniem Sartona, należy jednak linię demarkacyjną poprowadzić inaczej. Z jednej strony mamy bowiem racjonalną i demonstratywną wiedzę naukową, zaś z drugiej znajduje się pseudonauka. Arytmetyczne spekulacje, które dla rozmiłowanych w Platonie filozofów wydają się być szczytem mądrości, są absolutnie bezsensowne i bezwartościowe. W szczególności, w kontekście interpretacji fragmentu 39d Timajosa, w którym Platon pisze o tzw. roku doskonałym, Sarton stwierdza, że liczby, które Platon podaje nie mają żadnego empirycznego znaczenia, gdyż "[...] niczego on nie zmierzył, ale jedynie przepisał babilońską tradycję". Tamże, s. 450.

39 Eudoksos z Knidos żył najprawdopodobniej w latach ok. 395-ok. 342 p.n.e. Z punktu widzenia współczesnego stanu wiedzy dane o życiu i działalności Eudoksosa są niepełne i chwiejne, w szczególności dotyczy to dat, aczkolwiek mają one kluczowe znaczenie dla uchwycenia relacji pomiędzy poglądami Eudoksosa i współczesnych mu przedstawicieli filozofii greckiej. Zgodnie ze świadectwem Digenesa Laertiosa Żywoty i poglądy słynnych filozofów (ks. VIII, rozdz. 8), Eudoksos studiował geometrię u Archytasa z Tarentu i medycynę u Filistiona, słuchał też sofistów. Związki Eudoksosa z Akademią, w szczególności zaś z Platonem oraz kwestia interferencji ich doktryn są szczególnie kontrowersyjne i dalekie od definitywnego rozstrzygnięcia. Poza dyskusją pozostaje natomiast fakt pobytu Eudoksosa w Egipcie. Miał się tam udać prawdopodobnie z misją dyplomatyczną wysłany przez króla Sparty Agesilaosa II do faraona Nektanabisa. W czasie szesnastomiesięcznego pobytu w Egipcie miał się zapoznać przede wszystkim z egipską astronomią i matematyką przekazaną mu przez kapłanów Heliopolis. Po powrocie z Egiptu założył własną szkołę w Kyzikos w północno-zachodniej części Azji Mniejszej, nad morzem Marmara, w której prowadzono systematyczne obserwacje astronomiczne i badania matematyczne. Przez jakiś czas Eudoksos przebywał też na dworze Mauzolosa w Karii. W czasie nieobecności Platona, który wyjechał w swoją drugą podróż do Syrakuz, Eudoksos odwiedził powtórnie Ateny, ale wkrótce powrócił do Kyzikos, by kontynuować swoje badania. Zmarł w Kyzikos otoczony sławą i szacunkiem. Por. K. von Fritz: Die Lebenszeit des Euddoxos von Knidos. "Philologus"1930 vol. 85 s. 478-481; G. de Santillana: Eudoxus and Plato. A Study in Chronology. "Isis"1940, 1947 vol. 32 s. 248-262.

40 Platon prawdopodobnie polemizował z hedonizmem Eudoksosa w Filebie (fragment 60b-e), ale i tam Eudokos nie jest wymieniony z imienia.

41 G. Sarton: A History of Science, s. 450.

42 Aktualizację tych zagadnień możemy znaleźć w pracy M. R. Wright (The Astronomy of Eudoxus: Geometry or Physics? "Studies in History and Philosophy of Science" 1973-1974 vol. 4 s. 165-172), gdzie podważa się ten tradycyjny punkt widzenia (wyrażony m.in. w pracach T. L. Heath: Aristarchus of Samos. Oxford 1913, s. 196, 217; J. L. E. Dreyer: A History of Astronomy from Thales to Kepler. New York 1933, s. 91, 121; M. Clagett: Greek Science in Antiquity. New York 1955, s. 84; G. E. R. Lloyd: Early Greek Science Thales to Aristotle. London 1970, s. 92), argumentując, że system sfer homocentrycznych Eudoksosa można interpretować nie tylko instrumentalistycznie (jako teorię posiadającą jedynie funkcje deskryptywne i prognostyczne), ale również realistycznie (przyznając tej teorii astronomicznej także funkcje eksplanacyjne).

43 Żadne z dzieł Eudoksosa, niestety, w całości się nie zachowało. Jeszcze w czasie swojego pobytu w Egipcie napisał traktat astronomiczno-chronologiczny Cykl ośmioletni, przechowany we fragmentach m.in. w pracach Censorinusa (De die natali 18 4) i Sekstusa Empirykusa (Adv. Math. ks. V). Znane są też dwa dzieła podejmujące problematyką astralistyczną: Opis niebaZwierciadło, ale to drugie było raczej nowszą wersją pierwszego niż niezależną pracą. Dzieła te zachowały się głównie dzięki komentarzowi Hipparcha do Fenomenów Aratosa z Soloi, w którym dwie pierwsze księgi (wersy od 19 do 732) są wyciągiem z pracy Eudoksosa. Głównym traktatem astronomicznym, w którym Eudoksos rozwinął swój system sfer homocentrycznych, była praca O prędkościach. Obszerne fragmenty tego dzieła zachowały się w komentarzu Symplicjusza do traktatu kosmologicznego Arystotelesa O niebie. Niestety, w komentarzu Symplicujsza nie zachowały się szczegóły matematycznych metod, jakich musiał użyć Eudoksos do skonstruowania swojego modelu (w latach 70. XIX w. w oparciu o znane twierdzenia geometrii greckiej model sfer homocentrycznych Eudoksosa odtworzył G. Schiaparelli). Fragmenty dzieła o tematyce geograficznej, ale zawierającego również problematykę z zakresu m.in. historii naturalnej, medycyny, etnologii i religii, Opisanie Ziemi, zachowały się z kolei m.in. w traktacie Strabona (Geografia, ks. I 1 1, ks. X 3 5, ks. XII 3 42). Z kolei księga V oraz fragmenty ks. VI i XII Elementów Euklidesa zawierają traktaty matematyczne Eudoksosa. Z dzieł Eudoksosa korzystali w starożytności m.in. Platon, Arystoteles, Dikajarchos z Messyny, Eratostenes, Polibiusz i Strabon. Por. F. Lasserre (ed.): Die Fragmente des Eudoxos von Knidos. Berlin 1966 Walter de Gruyter & Co.; F. Gisinger: Die Erdbeschreibung des Eudoxos von Knidos. Leipzig-Berlin 1921; G. Huxley: Eudoxian Topics "Greek, Roman and Byzantine Studies" 1963 vol. 4 s. 83-96.

44 G. Sarton: A History of Science, s. 450.

45 Z punktu widzenia współczesnego stanu badań głównym przedmiotem zainteresowań Eudoksosa była właśnie astronomia. On też jako pierwszy połączył badania z zakresu astronomii praktycznej (m.in. konstruował zegary słoneczne, układał kalendarze z obliczeniami meteorologicznymi) z teoretycznymi spekulacjami kosmologicznymi, kładąc fundamenty pod naukową astronomię. W swoich badaniach umiejętnie potrafił też połączyć wątek empiryczny (obserwacyjny) z wątkiem matematycznym (logistycznym). Eudoksos próbował wyznaczać względną wielkość ciał niebieskich. Wiedział, że Słońce jest większe od Ziemi, ale błędnie przyjmował, że stosunek ich średnic wynosi 9:1. Jemu też przypisuje się pierwsze próby wyznaczania obwodu Ziemi. Według tradycyjnych poglądów utrzymywanych na gruncie historii nauki największym jednak osiągnięciem Eudoksosa była realizacja postulatu Platona. Według tego postulatu należy poszukiwać takiej teorii astronomicznej, która pozwoli wyjaśnić obserwowane ruchy planet jako pozorne. Eudoksos zrealizował ten postulat, aplikując geometrię sferyczną do zagadnień astronomicznych (według Sartona: A History of Science..., s. 449, Eudoksos nie tylko zrealizował ten postulat, ale "jest wysoce prawdopodobne, że to właśnie on, a nie Platon postawił ten postulat"). Zabieg ten pozwolił Eudoksosowi na skonstruowanie kinematycznej astronomii, tzw. systemu sfer homocentrycznych (współśrodkowych z Ziemią). Model ten miał wyjaśnić obserwowane (chaotyczne) ruchy jako wynik złożenia (regularnych) jednostajnych ruchów po okręgu. Pierwotnie model ten liczył 27 współśrodkowych sfer, ale po zmodyfikowaniu go przez Arystotelesa (Metafizyka, ks. L, fr. 1073a-1074b) ostatecznie pozostało w nim 55 sfer. W interpretacji neoplatońskiej model Eudoksosa-Arystotelesa stał się zasadniczym elementem średniowiecznego obrazu świata. Krytyka tego systemu, prowadzona głównie z pozycji astronomii ptolemejskiej, ale interpretowanej realistycznie, stała się zalążkiem nowożytnej kosmologii. Por. D. Hargreave: Reconstructing the Planetary Motions of the Eudoxean System. "Scripta Mathematica" 1970 vol. 28 s. 335-345. Klasyczna już dziś rekonstrukcja systemu sfer homocentrycznych Eudoksosa jest dziełem G. Schiaparelli'ego (Le sfera omocentriche di Eudosso, di Callippo e di Aristotele. "Pubblicazioine del Reale Osservatorio di Brera in Milano" 1975 vol. 9 s. 1-63). Rekonstrukcję matematycznych aspektów astronomii Eudoksosa przeprowadzoną w oparciu o parametry liczbowe wyczytane z Timajosa, zawierają prace E. Maula: The Harmony of the Spheres in Eudoxus and Plato. [W:] Proceedings of the XV-th World Congress of Philosophy. Sofia 1973; E. Maula: Studies in Eudoxus' Homocentric Spheres. "Commentationes Humanarum Litterarum" 1974 vol. 50 s. 3-124. Pełniejsza rekonstrukcja systemu Eudoksosa uwzględniająca późniejsze modyfikacje znajduje się m.in. w pracach F. Heglmeier: Die homozentrischen Sphären des Eudoxos und des Kallippos und der Irrtum des Aristoteles. Erlangen-Nürnberg 1988; F. Heglmeier: Die griechische Astronomie zur Zeit des Arystoteles Ein neuer Ansatz zu den Sphärenmodellen des Eudoxos und des Kallippos. "Antike Naturwissenschaft und ihre Rezeption" 1996 vol. 6 s. 51-71. Nowsze ujęcia geometrycznych aspektów systemu sfer homocentrycznych Eudoksosa, kwestionujace niektóre ustalenia rekonstrukcji G. Schiaparelli'ego, zawiera m.in. praca I. Yavetz: On the homocentric spheres of Eudoxus. "Archive for the History of the Exact Sciences" 1998 vol. 52 s. 221-278. Por. także H. Mendell: Reflections on Eudoxus, Callipppus and their curves Hippopedes and Callippopedes. "Centaurus" 1998 vol. 40 s. 177-275; R. C. Riddel: Eudoxan Mathematics and Eudoxan Spheres. "Archive for the History of the Exact Sciences" 1979 vol. 20 s. 1-19. Interpretacja astronomii Platona i Eudoksosa, dokonana z perspektywy poznawczej współczesnej filozofii nauki, znajduje się m.in. w pracy N. Hetherington: Plato and Eudoxos Instrumentalists, realists, or prisoners of themata? "Studies in History and Philosophy of Science" 1996 vol. 27 s. 271-289.

46 G. Sarton: A History of Science..., s. 450. Por. L. Simeoni: Zu einigen Aspekten der Astronomie bei Platon. "Antike Naturwissenschaft und ihre Rezeption" 1995 vol. 5 s. 29-47.

47 G. Sarton: A History of Science..., s. 451.

48 Tamże.

49 Zaktualizowane stanowisko zawiera m.in. praca K. Hutchison: Why does Plato urge Rulers to study Astronomy, "Perspectives on Science" 1996 vol. 41 s. 24-58, gdzie argumentuje się, że wiedza astronomiczna potrzebna jest władcom z uwagi na kosmiczną harmonię, która w procesie edukacyjnym zostaje przekształcona w osobista harmonię, uniemożliwiającą przeistoczenie się rządzących w tyranów. Por. także P. Pritchard: Plato's philosophy of methematics. Sankt Augustin 1995 Academia Verlag; J. Robins: Mathematics and the conversion of the mind Republic VII 522c1-531e3. "Ancient Philosophy" 1995 vol. 15 s. 359-391; A. Gregory: Astronomy and Observation in Plato's Republic. "Studies in History and Philosophy of Science" 1996 vol. 27/4 s. 451-471; B. Artmann, J. Mueller: Plato and mathematics. "Mathematische Semesterberichte" 1997 vol. 44 s. 107-117.

50 G. Sarton: A History of Science..., s. 432.

51 G. Sarton: A History of Science..., s. 432. Sarton odrzucił też zdecydowanie sugestię P. Fredländera (Structure and destruction of atom according to Plato's Timaeus. Univeristy of California Press 1949 s. 225-248), że w związku z tą teorią można przypisywać Platonowi jakąś formę atomizmu. Uważał taką hipotezę co najmniej za dziwną, gdyż Platon wraz z Anaksagorasem i Arystotelesem głosił poglądy zdecydowanie antyatomistyczne, w szczególności odrzucał hipotezę o istnieniu próżni. Zdaniem Sartona dla Platona tzw. "atomy geometryczne" tzn. pięć regularnych brył, były tylko rodzajem metafory służącej do wyrażenia doktryny kosmologicznej. Poza tym stowarzyszona z koncepcją brył regularnych teoria czterech ciał elementarnych była absurdalna (nonsensical), sama zaś próba takiego przedsięwzięcia była również wątpliwej wartości. Tamże, s. 435. Ten fragment doktryny kosmologicznej Platona budzi współcześnie szczególne kontrowersje. Por. np. W. Pohle: The Mathematical Foundations of Plato's Atomic Physics. "Isis" 1971 vol. 62 s. 36-46; G. Vlastos: Plato's Supposed Theory of Irregular Atomic Figures. "Isis" 1967 vol. 58 s. 204-209.

52 G. Sarton: A History of Science..., s. 436.

53 G. Sarton: A History of Science..., s. 436.

54 Zainteresowania matematyczne Eudoksosa zwracały się przede wszystkim ku stereometrii, tu też miał największe osiągnięcia. Głównie na podstawie przedmowy do traktatu Archimedesa O kuli i walcu przypisuje się Eudoksosowi odkrycie tzw. metody wyczerpywania (odpowiednik metody całkowania). Odkryta przez Eudoksosa metoda oparta była na lemacie pozwalającym wyznaczyć granicę obszernej klasy ciągów, ale brakowało w niej sformułowania ogólnego schematu rozumowania. Dzięki tej metodzie możliwe było m.in. obliczanie pól powierzchni figur płaskich i objętości figur przestrzennych. W szczególności Eudoksos podał (znane już przez Demokryta, ale bez dowodu) wzory na objętość ostrosłupa i stożka. Z kolei na podstawie Scholium do V księgi Elementów Euklidesa przyjmuje się, że Eudoksos był twórcą ogólnej teorii proporcji, która jest odpowiednikiem współczesnej teorii matematycznej zwanej teorią przekrojów (teoria liczb rzeczywistych) Dedekinda-Weierstrassa. Eudoksos niewątpliwie wpłynął też na koncepcję metody aksjomatyczno-dedukcyjnej rozwijanej przez matematyków IV w. p.n.e. i dyskutowanej m.in. przez Arystotelesa oraz problematykę continuum. Matematyczna szkoła Eudoksosa wydała wielu wybitnych uczniów, wśród których najbardziej odznaczył się Menaichmos, który m.in. rozwinął teorię krzywych stożkowych, zastosował też parabolę i hiperbolę w dwóch rozwiązaniach zadania podwojenia sześcianu (problem delijski). Por. E. Frank: Die Begründung der mathematischen Naturwissenschaft durch Eudoxos, Wissen, Wollen, Galuben: Gesammelte Aufsätze. Zürich-Stuttgart 1955; H. Stein: Eudoxos and Dedekind On the ancient Greek theory of ratios and its relation to modern mathematics. "Synthese" 1990 vol. 84 s. 163-211; L. Corry: La teoría de las proporciones de Eudoxio interpretada por Dedekind. "Mathesis" 1994 vol. 10 s. 1-24.

55 G. Sarton: A History of Science..., s. 443. Por. T. Kouremenos: Mathematical rigor and the origin of the exhaustion method, "Centaurus" (1997) vol. 39 230-252, gdzie można znaleźć zaktualizowane stanowisko w tej kwestii.

56 G. Sarton: A History of Science..., s. 444.

57 G. Sarton: A History of Science..., s. 451.

58 Sarton używał terminu "mistycyzm" w pejoratywnym (dyskredytującym) znaczeniu, jako synonimu dla tego, co jest niezrozumiałe, tajemnicze, dziwne, absurdalne i równocześnie powiązane z tym, co religijne. Pojęcie "racjonalizm" jest skontrastowane z tak wyartykułowanym pojęciem "mistycyzm".

[1]  [2]  [3]  [4] 

Wiw.pl  |  Na bieżąco  |  Informacje  |  Co nowego  |  Matematyka i przyroda  |  Astronomia  |  Biologia  |  Fizyka  |  Matematyka  |  Modelowanie rzeczywistości  |  Humanistyka  |  Filozofia  |  Historia  |  Kultura antyczna  |  Literatura  |  Sztuka  |  Czytaj  |  Biblioteka  |  Delta  |  Wielcy i więksi  |  Przydatne  |  Słowniki  |  Co i gdzie studiować  |  Wszechświat w obrazkach